Mens: organen, stelsels en regelkring
Bij de mens toetst het examen de samenhang tussen organen en orgaanstelsels: spijsvertering, ademhaling, bloedsomloop, uitscheiding, zenuwstelsel, hormonen en voortplanting. Je moet processen kunnen uitleggen en verklaren wat er gebeurt als een orgaan niet goed werkt.
Spijsvertering
- Mechanische vertering: kauwen en peristaltiek. Chemische vertering: enzymen.
- Amylase in speeksel breekt zetmeel af tot suikers.
- De maag verteert eiwitten met maagzuur en enzymen; in de dunne darm vindt verdere vertering en opname plaats.
- De dikke darm neemt water op; de lever maakt gal; de alvleesklier levert enzymen.
Ademhaling en bloedsomloop
- In longblaasjes gaat zuurstof naar het bloed en koolstofdioxide naar de lucht.
- Het hart heeft vier holtes en pompt bloed door de kleine en grote bloedsomloop.
- Slagaders vervoeren bloed van het hart af; aders naar het hart toe.
- Rode bloedcellen bevatten hemoglobine; witte bloedcellen werken bij afweer; bloedplaatjes bij stolling.
Uitscheiding en regelkring
- Nieren maken urine; de huid scheidt zweet uit; de longen scheiden koolstofdioxide uit.
- Zenuwen werken snel en elektrisch; hormonen werken langzamer via het bloed.
- Insuline verlaagt de bloedsuikerspiegel; adrenaline bereidt het lichaam voor op inspanning.
Werkvoorbeeld
Waarom smaakt brood na lang kauwen zoet? Speeksel bevat amylase, dat zetmeel afbreekt tot suikers. Met jodium kun je aantonen dat zetmeel verdwijnt: zetmeel kleurt blauwzwart met jodium, na vertering minder. Conclusie: de vertering van zetmeel begint al in de mond.
Valkuilen
- Enzymen worden niet verbruikt; ze versnellen alleen.
- Gal verteert vetten niet zelf; het emulgeert ze.
- Slagaders en aders verwisselen.
- Hormonen en zenuwen door elkaar halen.
- Longblaasjes hebben geen spieren; de ademhaling wordt door spieren rond de longen mogelijk gemaakt.