Erfelijkheid: genen, kruisingen en stambomen
Erfelijkheid gaat over hoe eigenschappen van ouders op nakomelingen overgaan. Het examen vraagt naar DNA, genen, chromosomen, mitose en meiose, genotype en fenotype, kruisingsschema’s en stambomen.
Basisbegrippen
- DNA ligt in de celkern; een gen is een stukje DNA dat codeert voor een eigenschap.
- Chromosomen komen in paren voor; de mens heeft 46 chromosomen, dus 23 paren.
- Mitose maakt identieke cellen; meiose maakt geslachtscellen met de halve chromosoomset.
- Genotype is de erfelijke informatie; fenotype is wat je ziet. Homozygoot betekent twee gelijke allelen; heterozygoot twee verschillende.
Kruisingen
- Bij een monohybride kruising bekijk je één eigenschap.
- Aa × Aa geeft 1 AA : 2 Aa : 1 aa; bij volledige dominantie is de fenotypeverhouding 3 : 1.
- Geslacht: XX is vrouw, XY is man; de vader bepaalt het geslacht van het kind.
- In een stamboom zijn aangedane personen ingekleurd; dragers hebben het recessieve allel maar zijn niet aangedaan.
Werkvoorbeeld
Bij cavia’s is zwart (A) dominant over wit (a). Twee zwarte cavia’s krijgen een wit jong. Een wit jong heeft genotype aa, dus beide ouders moeten een a doorgeven. De ouders zijn dus Aa. De kans op nog een wit jong is 1/4, ofwel 25%; de kans op zwart is 3/4. Conclusie: uit het genotype van een nakomeling kun je het genotype van de ouders afleiden.
Valkuilen
- Genotype en fenotype verwisselen.
- Een verhouding als percentage opschrijven zonder om te rekenen.
- Denken dat een drager de eigenschap heeft.
- Zeggen dat de moeder het geslacht bepaalt.
- Aannemen dat elke eigenschap door één gen wordt bepaald.