Selectiesoftware bij Meridiaan
Softwarebedrijf Meridiaan ontvangt jaarlijks 1.200 sollicitanten voor klantcontactfuncties. Sinds 2023 gebruikt het bedrijf een selectiesysteem dat in een videogesprek van twaalf minuten micro-expressies, stemtoon en spreektempo analyseert. Het model is getraind op 15.000 eerdere gesprekken en de beoordelingen van 40 recruiters, en voorspelt volgens de leverancier 'culturele fit' met 78 procent nauwkeurigheid. Na een klacht van een sollicitante met een Surinaams-Nederlands accent blijkt dat kandidaten met een van het standaardaccent afwijkend accent gemiddeld 0,4 punt lager scoren. De leverancier reageert: 'Het systeem meet alleen gedrag, en gedrag is objectief waarneembaar.' De HR-manager zegt: 'Onze recruiters hebben ook vooroordelen; dit is tenminste consistent.' Een afgewezen sollicitant vraagt zich af of hij in zo'n gesprek nog wel zichzelf kan zijn.
1. Welk mensbeeld ligt besloten in de uitspraak van de leverancier? Betrek behaviorisme en functionalisme in je antwoord.
Read the worked answer
Behaviorisme: Watson en Skinner stellen dat alleen waarneembaar gedrag een wetenschappelijk object is; innerlijke toestanden zijn methodologisch verdacht. De leverancier zegt precies dit: wij meten gedrag, en gedrag is objectief. Wat iemand bedoelt, voelt of wil, doet niet ter zake.
Functionalisme: een mentale toestand is een functionele rol die in principe in elk substraat kan worden gerealiseerd. Als 'culturele fit' een patroon van input naar output is, dan kan een model dat patroon leren, ongeacht of er een mens aan te pas komt.
De kritiek: een accent is geen gedrag met een vaste betekenis, maar een eigenschap die sociaal gemarkeerd wordt. Het model leert de vooroordelen van de 40 recruiters mee en noemt ze vervolgens objectief. Bovendien gaat 'gedrag' bij een sollicitant altijd om betekenis en context: een trillende stem kan zenuwen of oprechtheid zijn. Wie alleen gedrag registreert, verliest precies de laag waarin solliciteren zich afspeelt.
2. Wat zou Sartre zeggen over de vraag van de sollicitant of hij in zo'n gesprek nog zichzelf kan zijn? Gebruik de begrippen existentie, essentie en mauvaise foi.
Read the worked answer
Existentie voor essentie: voor Sartre is de mens eerst vrij en bestaat hij, en pas daarna bepaalt hij door zijn keuzes wat hij is. Een selectiesysteem dat op grond van twaalf minuten gedrag een essentie vaststelt ('deze kandidaat past niet'), draait die verhouding om: het oordeel komt vóór de existentie.
Mauvaise foi: de kandidaat kan zich verschuilen achter een rol: 'zo ben ik nu eenmaal', of 'zo doen ze nu eenmaal bij sollicitaties'. De HR-manager doet iets dergelijks: 'onze recruiters hebben ook vooroordelen, dit is consistent'. Dat is het ontkennen van verantwoordelijkheid door haar bij een systeem of een natuurfeit te leggen.
Nuance: Sartre zou niet zeggen dat de kandidaat machteloos is. Hij blijft vrij om mee te doen, nee te zeggen of het gesprek ter discussie te stellen, en is voor die keuze verantwoordelijk. Die vrijheid is echter formeel zolang de kandidaat niet weet welke kenmerken worden gewogen.
3. Is het verwijt dat het systeem de sollicitant onvrij maakt, vanuit Dennett's compatibilisme terecht? Beargumenteer.
Read the worked answer
Dennett: vrijheid is niet het ontbreken van oorzaken, maar het vermogen om te handelen op grond van redenen die je jezelf toeschrijft. Een selectiesysteem dat gedrag voorspelt, maakt iemand niet onvrij; ook een vriend die mij goed kent, voorspelt mij. Bepalend is of de kandidaat kan reflecteren op zijn eigen beweegredenen en zich daartoe kan verhouden.
Toegepast: de kandidaat wordt gewogen op stemtoon en micro-expressies waarvan hij het gewicht niet kent. Er is dan geen gelegenheid om zich tot die kenmerken te verhouden, ze te corrigeren of er betekenis aan te geven. Daarmee vervalt precies de voorwaarde die Dennett zelf stelt: de mogelijkheid van reflectieve sturing.
Conclusie: het verwijt is in aangepaste vorm terecht. Niet omdat het systeem oorzakelijk is - dat is elke selectieprocedure - maar omdat het de kandidaat de informatie onthoudt waarmee hij zich tot zijn eigen gedrag kan verhouden. Het probleem is ondoorzichtigheid en discriminatie, niet determinisme.