VWO Filosofie cheat sheet

Het vwo-examenprogramma filosofie is opgebouwd rond vaardigheden (filosofisch lezen, argumenteren, analyseren) en inhoudelijke domeinen; de eindtermen beschrijven wat een kandidaat moet kunnen, niet welke bronnen behandeld zijn.

Centrale vaardigheid: een filosofische tekst reconstrueren door these, argumentatiestructuur en onderliggende vooronderstellingen te onderscheiden, en vervolgens de geldigheid van de redenering beoordelen.

Argumentatieschema's die terugkeren: deductie (conclusie volgt noodzakelijk uit premissen), inductie (generalisering uit waarnemingen) en abductie (beste verklaring voor de gegevens).

Drogredenen die als beslissingsregel gelden: ad hominem (persoon in plaats van argument), stroman (vertekenen van de tegenstander), cirkelredenering (conclusie als premisse) en beroep op autoriteit zonder inhoudelijke grond.

Analytisch onderscheid feit/waarde: descriptieve uitspraken beschrijven wat het geval is; normatieve uitspraken schrijven voor of evalueren, en een 'is' leidt niet zonder meer tot een 'ought' (Hume's gap).

Bij tekstanalyse: let op modaliteit (moet, kan, behoort), op de rol van tegenvoorbeelden en op de vraag of een begrip analytisch dan wel empirisch wordt ingevuld.

Begrippenparen die systematisch worden getoetst: a priori/a posteriori, analytisch/synthetisch, noodzakelijk/contingent, universeel/particulier.

Bij het beoordelen van een filosofische stelling: formuleer eerst de sterkste versie van het standpunt, onderzoek daarna pas de zwakke punten; dit voorkomt stroman-redeneringen in het eigen antwoord.

Klassieke kennistheorie: kennis als 'gerechtvaardigde ware overtuiging' (justified true belief); de drie voorwaarden zijn waarheid, overtuiging en rechtvaardiging.

Gettier-gevallen tonen dat JTB niet voldoende is: een toevallig ware, gerechtvaardigde overtuiging lijkt geen kennis, wat leidt tot aanvullingen zoals een anti-luck-voorwaarde.

Rationalisme (Descartes): zekere kennis berust op het denken; de cogito ('ik denk, dus ik ben') fungeert als onbetwijfelbaar fundament, waarna Gods bestaan de betrouwbaarheid van heldere en onderscheiden ideeën moet garanderen.

Empirisme (Hume, Locke): alle kennisinhoud komt uit ervaring; Hume onderscheidt impressions (levendige waarnemingen) en ideas (verflauwde kopieën) en analyseert causaliteit als gewoonteverwachting.

Kant's synthetisch a priori: ruimte, tijd en categorieën zijn vormen van de waarneming die ervaring mogelijk maken; 'ervaring' is dus nooit theorievrij.

Popper's falsificationisme: een theorie is wetenschappelijk als zij weerlegbare voorspellingen doet; verificatie door bevestigende gevallen is logisch onmogelijk als bewijs van een universele uitspraak.

Kuhn's paradigma: normale wetenschap lost puzzels binnen een paradigma; anomalieën hopen zich op en kunnen een wetenschappelijke revolutie (paradigmawissel) veroorzaken, waarbij incommensurabiliteit debat bemoeilijkt.

Beslissingsregel demarcatie: verificatie (logisch positivisme), falsificatie (Popper) en puzzeloplossend vermogen binnen een onderzoeksprogramma (Lakatos) zijn drie verschillende criteria; verwar ze niet.

Consequentialisme: de morele waarde van een handeling hangt af van de gevolgen; utilisme (Bentham, Mill) maximaliseert het totale welzijn en weegt alle belangen gelijk.

Mill onderscheidt hogere en lagere genoegens en verdedigt het schadebeginsel: vrijheid mag alleen worden beperkt om schade aan anderen te voorkomen.

Deontologie (Kant): handel alleen volgens een maxime die je als algemene wet kunt willen (categorische imperatief); personen zijn doelen op zichzelf, nooit louter middel.

Kant's formule van de mensheid verbiedt instrumentalisering; dit levert een ander criterium dan het utilistische nutsberekening en kan tot tegengestelde uitkomsten leiden.

Deugdethiek (Aristoteles): morele kwaliteit ligt in karaktereigenschappen; deugd is een middenweg (mesotes) tussen twee uitersten, bepaald door praktische wijsheid (phronesis).

Moreel particularisme en zorgethiek benadrukken context, relaties en verantwoordelijkheid boven abstracte universele regels.

Meta-ethiek: cognitivistisch vs. non-cognitivistisch (zijn morele uitspraken waarheidsvatbaar?), moreel realisme vs. constructivisme, en de naturalistische dwaling (waarde afleiden uit feit).

Toepassingsregel bij casus: benoem eerst de morele vraag, pas daarna het criterium (gevolgen, plicht, deugd) toe en vergelijk de uitkomsten expliciet; een enkel criterium levert zelden een volledig antwoord.

Dualisme (Descartes): geest en lichaam zijn onderscheiden substanties; het interactieprobleem is hoe een onstoffelijke geest causale invloed op het lichaam kan hebben.

Materialisme/fysicalisme: mentale toestanden zijn identiek aan of gerealiseerd door hersentoestanden; varianten zijn identiteitstheorie, functionalisme en eliminativisme.

Functionalismus: een mentale toestand wordt bepaald door haar causale rol, niet door het materiaal; meervoudige realiseerbaarheid maakt mentale toestanden mogelijk in andere systemen.

Het qualia-probleem: subjectieve ervaringskwaliteit lijkt niet volledig te vangen in functionele of fysische beschrijvingen; dit is de kern van het bewustzijnsprobleem.

Chalmers' zombie-argument: als een fysisch identiek wezen zonder bewustzijn voorstelbaar is, is bewustzijn niet logisch uit het fysische af te leiden.

Searle's Chinese kamer: symbolenmanipulatie volgens regels levert syntaxis zonder semantiek, en dus geen begrip; dit is een argument tegen sterke kunstmatige intelligentie.

Antropologie: existentialisme (Sartre: existentie voorafgaand aan essentie, mens is veroordeeld tot vrijheid) tegenover naturalistische of deterministische mensbeelden.

Beslissingsregel: onderscheid epistemisch (wat kunnen we weten over bewustzijn) van ontologisch (wat is bewustzijn) en van methodologisch (hoe onderzoeken we het) debat.

Natuurtoestand-constructies: Hobbes (oorlog van allen tegen allen, absoluut soeverein nodig), Locke (natuurlijke rechten op leven, vrijheid, eigendom; recht op opstand), Rousseau (algemene wil, volkssoevereiniteit).

Sociaal contract: politieke autoriteit is legitiem als zij berust op instemming van de geregeerden; de vraag is welke vrijheden daarbij onvervreemdbaar zijn.

Rawls' rechtvaardigheid: sluier van onwetendheid en de original position leiden tot twee principes: gelijke basisvrijheden en het verschilbeginsel (ongelijkheid alleen als zij de minst bedeelden bevoordeelt).

Nozick's entitlement-theorie: rechtvaardigheid hangt af van verwerving, overdracht en rectificatie van eigendom, niet van een herverdelingspatroon; dit botst met Rawls' verschilbeginsel.

Vrijheid: negatieve vrijheid (afwezigheid van inmenging) tegenover positieve vrijheid (zelfbeschikking, Isaiah Berlin); dit onderscheid bepaalt debatten over paternalisme en sociale rechten.

Legitimiteit en macht: Weber onderscheidt traditioneel, charismatisch en rationeel-legaal gezag; macht is niet hetzelfde als gezag of legitimiteit.

Publieke rede (Habermas): beslissingen zijn legitiem als zij het resultaat zijn van een vrije, gelijkwaardige en openbare discussie zonder machtsverhoudingen.

Beslissingsregel bij een politiek-filosofische casus: bepaal eerst welk vrijheidsbegrip en welk rechtvaardigheidscriterium wordt gehanteerd, en toets daarna of de conclusie daaruit volgt.

Zijnsleer: ontologische vraag naar wat werkelijk bestaat; onderscheid tussen substantie en eigenschap, en tussen essentialisme en anti-essentialisme.

Vrije wil: compatibilisme (vrijheid verenigbaar met determinisme, vrijheid als handelen naar eigen verlangens) tegenover incompatibilisme (libertarisme en hard determinisme).

Godsbewijzen: ontologisch (Anselmus: grootst denkbare wezen moet bestaan), kosmologisch (eerste oorzaak) en teleologisch (ontwerp); elk kent bekende tegenargumenten.

Kritiek op het ontologisch godsbewijs: bestaan is geen eigenschap die aan een begrip iets toevoegt (Kant); dit raakt de geldigheid van de inferentie van begrip naar werkelijkheid.

Theodicee: als God almachtig, alwetend en volkomen goed is, hoe is lijden te verklaren? Antwoorden: vrije wil, zielsvorming, instrumenteel lijden; tegenargument: natuurlijk kwaad.

Esthetica: kunst als mimesis (Plato: afbeelding van afbeelding), als expressie (kunstenaar drukt gevoel uit) en als autonoom vormgegeven object (formalisme).

Kant's esthetisch oordeel: smaakoordelen zijn subjectief maar claimen universele instemming; het schone wordt beoordeeld zonder begrip en zonder belang.

Beslissingsregel: bij esthetische en religieuze oordelen onderscheid descriptief (wat is het) van normatief (wat mag het zijn) en van existentieel (wat betekent het voor de beschouwer).