VWO Filosofie key terms

De systematische, kritische bezinning op fundamentele vragen naar kennis, werkelijkheid, moraal en betekenis, waarbij aannames worden onderzocht en beargumenteerde antwoorden worden nagestreefd.

Het opbouwen en beoordelen van een reeks uitspraken waarin een of meer premissen een conclusie moeten ondersteunen, met aandacht voor geldigheid, geldigheid van vorm en inhoudelijke houdbaarheid.

Een uitspraak die in een redenering als ondersteunende bewering wordt gebruikt om een conclusie aannemelijk te maken; de waarheid ervan is een voorwaarde voor de kracht van het argument.

De uitspraak die in een redenering op basis van de premissen wordt beweerd of afgeleid; het punt dat het argument wil ondersteunen.

De eigenschap van een redeneervorm waarbij de conclusie onmogelijk onwaar kan zijn als alle premissen waar zijn, ongeacht de feitelijke inhoud van die uitspraken.

Een redeneervorm waarbij de conclusie met noodzakelijkheid uit de premissen volgt; als de premissen waar zijn en de vorm geldig is, moet de conclusie ook waar zijn.

Een redeneervorm waarbij van waargenomen gevallen naar een algemene uitspraak wordt gegaan; de conclusie gaat verder dan de premissen en is daardoor slechts waarschijnlijk, niet noodzakelijk waar.

Een redeneerfout of misleidende zet die een argument zwakker maakt dan het lijkt, bijvoorbeeld een aanval op de persoon in plaats van op de stelling of een beroep op emotie.

De vaardigheid om beweringen en redeneringen systematisch te toetsen op aannames, bewijs, consistentie en alternatieve verklaringen, in plaats van ze op gezag of intuïtie te aanvaarden.

Het deelgebied van de filosofie dat vragen onderzoekt naar de aard, bronnen, grenzen en rechtvaardiging van kennis, waaronder de verhouding tussen ervaring en rede.

Een overtuiging die waar is en voldoende gerechtvaardigd, waarbij de rechtvaardiging niet toevallig goed uitpakt maar de waarheid van de overtuiging ondersteunt.

Het geven van redenen of bewijs waarom een overtuiging aangenomen mag worden; de vraag wat rechtvaardiging voldoende maakt, is een kernprobleem in de epistemologie.

De eigenschap van een uitspraak dat deze overeenstemt met de werkelijkheid; filosofen betwisten of waarheid zo eenvoudig te definiëren is of afhangt van coherentie of consensus.

De opvatting dat een uitspraak waar is wanneer zij overeenstemt met de feitelijke stand van zaken in de werkelijkheid, onafhankelijk van wat mensen daarvan vinden.

De opvatting dat een uitspraak waar is wanneer zij past in een samenhangend, consistent geheel van overtuigingen, eerder dan door vergelijking met een losse werkelijkheid.

De stroming die stelt dat alle inhoudelijke kennis uiteindelijk uit zintuiglijke ervaring voortkomt en dat aangeboren ideeën niet bestaan; de geest wordt bij de geboorte als onbeschreven blad gezien.

De stroming die stelt dat de rede zelf, los van of voorafgaand aan ervaring, betrouwbare kennis kan opleveren, bijvoorbeeld wiskundige en metafysische inzichten.

De wetenschapsfilosofische opvatting dat een theorie wetenschappelijk is wanneer zij weerlegbaar is: er moeten waarnemingen denkbaar zijn die haar zouden tegenspreken.

Een geheel van gedeelde aannames, modellen en methoden waarbinnen een wetenschappelijke gemeenschap werkt; een verschuiving van paradigma verandert ook de vragen die men stelt.

Het deelgebied dat de meest algemene vragen onderzoekt naar wat werkelijk bestaat, naar de aard van dingen, eigenschappen, gebeurtenissen en hun onderlinge verbanden.

Het onderdeel van de metafysica dat onderzoekt welke soorten dingen werkelijk bestaan en hoe die categorieën zich tot elkaar verhouden, bijvoorbeeld geest en materie.

De opvatting dat werkelijkheid uit twee fundamenteel verschillende soorten bestaat, bijvoorbeeld geest en lichaam, waarbij de vraag is hoe deze twee op elkaar inwerken.

De opvatting dat alles wat bestaat uiteindelijk materieel of fysiek van aard is, zodat mentale verschijnselen moeten worden begrepen als verschijnselen van het lichaam of de hersenen.

De opvatting dat alle gebeurtenissen, inclusief menselijke keuzes, noodzakelijk volgen uit eerdere oorzaken en natuurwetten, waardoor ruimte voor vrije wil problematisch wordt.

Het vermogen om te handelen op basis van eigen overwegingen, zonder volledig bepaald te zijn door factoren buiten de persoon; de verhouding tot determinisme is omstreden.

Het deelgebied dat onderzoekt hoe mensen behoren te handelen en wat een handeling goed of juist maakt, met theorieën over plichten, gevolgen en deugden.

Een consequentialistische theorie die een handeling beoordeelt naar de mate waarin zij het totale welzijn of geluk maximaliseert, waarbij de gevolgen voor alle betrokkenen tellen.

Een ethische theorie die de juistheid van een handeling beoordeelt aan de hand van plichten en regels, ongeacht of de gevolgen gunstig zijn.

Een ethische benadering die niet primair naar regels of gevolgen kijkt, maar naar het karakter van de handelende persoon en naar wat een goed mens zou doen.

Een moreel gebod dat onvoorwaardelijk geldt, onafhankelijk van verlangens of doelen; men moet alleen handelen volgens een regel die men tegelijk als algemene wet kan willen.

Het vermogen en de bevoegdheid om zelfstandig, op basis van eigen rede en overwegingen, morele en praktische beslissingen te nemen en daarvoor verantwoordelijkheid te dragen.

De toerekenbaarheid van een handeling aan een persoon, die veronderstelt dat de persoon wist wat hij deed, anders had kunnen handelen en voor zijn daden aanspreekbaar is.

Het vermogen om in een concrete situatie te beoordelen wat de juiste handeling is, door algemene morele inzichten te verbinden met de bijzonderheden van het geval.

Het deelgebied dat vragen onderzoekt naar rechtvaardige machtsverdeling, de legitimiteit van de staat, vrijheid en gelijkheid, en de verhouding tussen individu en gemeenschap.

De gedachte dat politieke macht legitiem is doordat vrije personen zich denkbeeldig of feitelijk aan regels onderwerpen in ruil voor bescherming van hun belangen.

De eigenschap van een verdeling of regel dat mensen krijgen wat hun toekomt, op basis van gelijkheid, behoefte, verdienste of een ander verdedigbaar beginsel.

Enerzijds de afwezigheid van dwang door anderen, anderzijds het vermogen om zelfstandig doelen te kiezen en te realiseren; politieke theorieën verschillen over welke betekenis telt.

Het beginsel dat mensen als moreel gelijkwaardig gelden en gelijk behandeld dienen te worden, met discussie over welke ongelijkheden in uitkomsten of kansen toelaatbaar zijn.