De deepfake van wethouder Bakker
Regionale omroep De Streek ontvangt op maandag een video van 34 seconden waarin wethouder Bakker tegen een groepje mensen zegt: 'We gaan dat azc er echt wel doorheen drukken, ook als de buurt protesteert.' De video gaat viral; binnen zes uur nemen landelijke media het item over en staat er een cameraploeg bij het huis van de wethouder. Op woensdag concludeert een forensisch bureau dat het gaat om een deepfake: het gezicht is gegenereerd met een model dat op veertig uur beeldmateriaal van de wethouder is getraind. De redactie moet beslissen: verwijderen, laten staan met een correctie bovenaan, of een uitgebreid artikel publiceren over de techniek. De hoofdredacteur zegt: 'Beeld is nu eenmaal ons bewijs.' Een mediacriticus zegt: 'Dit is precies wat er gebeurt als je de werkelijkheid alleen nog via schermen bekijkt.' De wethouder eist dat de omroep de video volledig verwijdert en excuses aanbiedt.
1. Pas Benjamins begrippen aura en technische reproduceerbaarheid toe op de deepfake. Laat zien waarin de deepfake een stap verder gaat dan de fotografie die Benjamin beschreef.
Read the worked answer
Aura: het unieke verschijnen van iets op een bepaalde plaats en tijd, het hier-en-nu dat echtheid en gezag verleent. Een getuige die de wethouder hoort spreken, ervaart dat aura; de autoriteit van haar woorden hangt samen met dat moment.
Technische reproduceerbaarheid: fotografie en film halen het unieke uit het beeld weg en maken het kopieerbaar en verplaatsbaar. Daarmee verliest het beeld zijn aura en wordt het politiek bruikbaar - Benjamin zag daarin zowel verlies als mogelijkheid tot democratisering.
De deepfake gaat verder: bij fotografie is er nog een origineel dat werd gereproduceerd. Hier wordt een origineel geproduceerd dat nooit heeft bestaan. Er is geen moment, geen plaats, geen getuige. De band tussen beeld en werkelijkheid wordt niet verzwakt maar doorgesneden, terwijl het beeld alle visuele kenmerken van echtheid behoudt. Daarmee wordt het aura niet alleen ontnomen, maar nagebootst.
2. De mediacriticus suggereert dat dit een geval is van wat Baudrillard hyperrealiteit noemt. Beoordeel of die beschrijving hier verhelderend is of overdreven.
Read the worked answer
Het verhelderende: Baudrillard stelt dat tekens niet langer naar een werkelijkheid verwijzen maar alleen naar andere tekens. De video is een simulacrum: hij kopieert de stijl van een heimelijke opname (korrelig beeld, scheve hoek, achtergrondgeluid) en verwijst naar niets anders dan naar die stijl. Toch gedragen politie, cameraploeg en publiek zich alsof er iets gebeurd is. De effecten zijn reëel, het referent niet.
Het overdrevene: Baudrillard beweert dat de hele werkelijkheid in simulatie is opgegaan. Dat is hier aantoonbaar onjuist: er is een forensisch bureau, er is trainingsmateriaal, er is een techniek die kan worden vastgesteld, en er is dus wel degelijk een feit dat de simulatie ontmaskert. De video is geen hyperrealiteit waarin waar en onwaar zijn opgelost, maar een vervalsing die met moeite wordt achterhaald.
Conclusie: het begrip is bruikbaar om de verleiding te beschrijven (het beeld voelt echter dan de werkelijkheid), maar niet om de uitkomst te beschrijven. Er blijft een onderscheid tussen de deepfake en wat er echt is gebeurd.
3. Beargumenteer vanuit Arendts opvatting over feitelijke waarheid en politiek wat de redactie zou moeten doen. Betrek in je antwoord de spanning tussen waarheid en publiek debat.
Read the worked answer
Arendt: feitelijke waarheid is niet het product van debat en ook niet onderhandelbaar; ze moet worden verteld en vastgehouden. Politiek draait om meningen, en dat is legitiem, maar er is een grens: wie feiten tot meningen maakt, ondermijnt de bodem waarop elk debat rust. Het gevaar is niet de leugen, maar de gewenning waarin waarheid een standpunt wordt naast andere standpunten.
Toegepast: de redactie mag de video niet stil verwijderen. Dan verdwijnt de fout zonder uitleg en blijft het beeld rondgaan zonder weerwoord. Ze moet ook niet volstaan met een correctie bovenaan: de verspreiding is al gebeurd.
Beste optie: laten staan met een dominante correctie én een artikel over de techniek, waarin staat hoe de vervalsing is vastgesteld en wat dat betekent voor de bewijswaarde van beeld. Dat is Arendtiaans: de waarheid wordt niet aangepast aan het debat, maar wel openbaar gemaakt op een manier die het debat mogelijk maakt. Excuses aan de wethouder horen daarbij.