Domein 2: Kennisleer
Waar dit domein op toetst
Kennisleer vraagt hoe kennis mogelijk is, welke bronnen van kennis we hebben en wanneer een overtuiging gerechtvaardigd is. Op het vwo-examen moet je rationalisme en empirisme tegenover elkaar zetten, a priori en a posteriori onderscheiden, analytische en synthetische uitspraken herkennen en de skepticistische uitdaging serieus nemen. Ook Kant is centraal: hij probeert ervaring en verstand te verzoenen door te stellen dat de werkelijkheid zoals wij die kennen mede door onze kenvormen wordt gevormd.
Kernregels
- A priori: rechtvaardiging onafhankelijk van ervaring; a posteriori: rechtvaardiging via ervaring.
- Analytisch: waarheid volgt uit betekenis; synthetisch: voegt informatie toe over de wereld.
- Rationalisme: rede is een zelfstandige kennisbron; empirisme: alle kennis begint bij ervaring, al kan de rede daarna ordenen.
- Waarheidstheorieën: correspondentie (overeenstemming met de werkelijkheid), coherentie (samenhang in een systeem) en pragmatisme (bruikbaarheid).
- Bij Kant: fenomenen zijn verschijnselen zoals ze voor ons verschijnen; noumena zijn dingen op zichzelf en niet direct kenbaar.
Uitgewerkt voorbeeld
„Alle vrijgezellen zijn ongehuwd” is analytisch en a priori: je hebt geen enquête nodig; de betekenis van ‚vrijgezel’ sluit ‚ongehuwd’ in. „Deze tafel is bruin” is synthetisch en a posteriori: je moet kijken. Lastiger is „elke gebeurtenis heeft een oorzaak”. Volgens Hume is dat geen analytische waarheid en ook niet uit ervaring te bewijzen; Kant zou zeggen dat causaliteit een categorie is waarmee het verstand ervaring constitueert. De examenwinning zit in het benoemen van het type rechtvaardiging, niet in het herhalen van de term.
Valkuilen
- Noodzakelijk en a priori automatisch gelijkstellen.
- Kant lezen als idealist die zegt dat de wereld alleen in ons hoofd bestaat.
- Coherentie verwarren met correspondentie.
- Skepticisme als irrationeel afdoen in plaats van de argumentatieve uitdaging benoemen.