Domein 3: Wetenschapsfilosofie
Waar dit domein op toetst
Wetenschapsfilosofie toetst hoe wetenschap kennis produceert, hoe theorieën worden getoetst en waar de grens tussen wetenschap en pseudowetenschap ligt. Je moet verificatie en falsificatie onderscheiden, het inductieprobleem uitleggen, paradigma’s en anomalieën bij Kuhn begrijpen en realisme tegenover instrumentalisme plaatsen. Het examen vraagt vaak om een concrete casus: welke hypothese wordt bevestigd, weerlegd of juist ad hoc gered?
Kernregels
- Inductie: van waargenomen gevallen naar een algemene regel; Hume laat zien dat die stap niet deductief te rechtvaardigen is.
- Logisch positivisme: zinvolle uitspraken zijn analytisch of empirisch verifieerbaar; Popper verruilt verificatie voor falsificatie.
- Falsificatie: een theorie is wetenschappelijk als ze riskante voorspellingen doet die kunnen falen.
- Kuhn: normale wetenschap lost puzzels binnen een paradigma; anomalieën hopen zich op en kunnen een revolutie uitlokken.
- Oncommensurabiliteit: bij een paradigma wissel veranderen begrippen en standaarden, waardoor vergelijking niet vanzelfsprekend is.
- Realisme: theorieën beschrijven onwaarneembare entiteiten; instrumentalisme: theorieën zijn vooral voorspellingsinstrumenten.
Uitgewerkt voorbeeld
Een onderzoeker voorspelt op basis van theorie T dat een metaal bij 300 °C smelt. Bij 280 °C smelt het al. Dat is op zich geen falsificatie van T, want de meting kan fout zijn of een hulptheorie over de thermometer kan falen. Pas als de voorspelling robuust uitblijft en concurrerende verklaringen zijn uitgesloten, wordt T problematisch. Voegt de onderzoeker daarna een niet-getoetste uitzondering toe om T te redden, dan is dat ad hoc. Popper zou vragen of de aanpassing nieuwe, riskante voorspellingen oplevert; Kuhn zou vragen of dit een anomalie binnen normale wetenschap is of een teken van paradigmacrisis.
Valkuilen
- Popper gelijkstellen aan verificatie.
- Elke anomalie al een revolutie noemen.
- Kuhn als irrationalist afschilderen.
- Een ad-hocaanpassing verwarren met een gedurfde nieuwe voorspelling.