Domein 4: Ethiek
Waar dit domein op toetst
Ethiek toetst of je morele posities kunt reconstrueren en toepassen op dilemma’s. Je moet consequentialisme, deontologie en deugdethiek onderscheiden, meta-ethische vragen herkennen en laten zien hoe een criterium tot een oordeel leidt. Het examen vraagt niet om ‘wat jij vindt’, maar om een beargumenteerde afweging: welke norm, welke gevolgen, welke intentie of welke deugd is hier beslissend?
Kernregels
- Consequentialisme beoordeelt handelingen naar gevolgen; het utilitarisme maximaliseert welzijn en kan minderheden opofferen.
- Deontologie beoordeelt naar plicht en regel; Kant eist dat je een maxime kunt universaliseren en nooit mensen louter als middel gebruikt.
- Deugdethiek vraagt wat een goed mens in deze situatie zou doen; phronesis is praktische wijsheid, geen simpele regeltoepassing.
- Meta-ethiek: cognitivistisch versus non-cognitivistisch, objectivistisch versus relativistisch, en de kloof tussen ‘is’ en ‘ought’.
- Een moreel dilemma vraagt om een expliciet criterium en om erkenning van de kosten van de gekozen optie.
Uitgewerkt voorbeeld
Je kunt een moordenaar de waarheid vertellen over waar zijn slachtoffer is, of liegen. Een Kantiaan kan zeggen: liegen is in strijd met de plicht en de maxime ‘lieg als het nuttig is’ is niet universaliseerbaar. Een utilitarianist kijkt naar verwachte gevolgen: liegen redt waarschijnlijk een leven en minimaliseert leed. De uitkomst verschilt niet omdat de één ‘aardiger’ is, maar omdat het beoordelingscriterium verschuift: intentie/plicht versus verwachte gevolgen. Een sterk antwoord benoemt dat ook de Kantiaan met de gevolgen te maken krijgt, bijvoorbeeld via de vraag of de moordenaar recht heeft op de waarheid.
Valkuilen
- Intentie en gevolg door elkaar halen.
- ‘Relativisme’ roepen zonder te specificeren waarvan en voor wie.
- Een deugdethicus als regelgever neerzetten.
- Van een feit stilzwijgend een norm maken.