Domein 1: Vaardigheden
Waar dit domein op toetst
Domein Vaardigheden is het instrumentele hart van het vwo-examen filosofie: je moet een filosofische tekst begrijpen, een standpunt reconstrueren, argumenten beoordelen en posities vergelijken. Het examen vraagt niet om naamkennis alleen, maar om te laten zien hoe een bewering wordt ondersteund of weerlegd. Je herkent daarbij de structuur: premissen, conclusie, verborgen aanname en drogreden. Ook een gedachte-experiment telt als argument: welke intuïtie moet het opwekken en welke conclusie rechtvaardigt het?
Kernregels
- Reconstrueer eerst de conclusie en daarna de premissen; voeg alleen een ontbrekende premisse toe als de tekst die redelijkerwijs veronderstelt.
- Onderscheid geldigheid (vorm) van waarheid (inhoud): een geldig argument met een onware premisse is nog niet deugdelijk.
- Benoem drogredenen precies, bijvoorbeeld cirkelredenering, stroman, valse dichotomie of beroep op autoriteit.
- Vergelijk posities op een gedeeld criterium: bron van kennis, rol van ervaring, mensbeeld of criterium voor moraliteit.
- Blijf tekstgetrouw: citeer of parafraseer de auteur en markeer pas daarna je eigen evaluatie.
Uitgewerkt voorbeeld
Gegeven: „Als moreel relativisme juist is, dan kan niemand een andere cultuur moreel bekritiseren. Wie kritiek levert, doet dus een beroep op een universele maatstaf.” De conclusie is dat relativisme onhoudbaar is zodra kritiek mogelijk is. Reconstructie: (1) relativisme → kritiek onmogelijk; (2) kritiek is mogelijk; (3) dus relativisme onjuist. Dit is modus tollens en dus geldig. De zwakke plek zit in (1): een relativist kan kritiek binnen een gedeelde praktijk toelaten. De vorm is sterk, maar de inhoudelijke premisse moet worden verdedigd.
Valkuilen
- Een drogreden benoemen zonder uit te leggen waarom de redenering faalt.
- Eigen mening geven waar om tekstuitleg wordt gevraagd.
- Geldigheid en waarheid door elkaar halen.
- Een gedachte-experiment als bewijs presenteren in plaats van als intuïtiepomp.