VWO Lichamelijke opvoeding (gemeenschappelijk deel) cheat sheet

Grof motorische vaardigheden betrekken grote spiergroepen (sprinten, springen); fijn motorische vaardigheden kleine spiergroepen en oog-handcoördinatie (darten, tafeltennis).

Gesloten vaardigheid: omgeving is voorspelbaar en constant (penalty, turnoefening). Open vaardigheid: omgeving wisselt en de beweger moet continu anticiperen (voetbal, hockey).

Discrete vaardigheid heeft een duidelijk begin en eind (sprong); seriële vaardigheid is een keten van deelhandelingen (hink-stap-sprong); continue vaardigheid heeft geen vast begin of eind (hardlopen, zwemmen).

Coördinatiekenmerken volgens de bewegingsleer: koppeling van deelbewegingen, timing, ruimtelijke nauwkeurigheid, kracht doseren, snelheid en ontspanning.

Het Fitts- en Posner-model onderscheidt drie leerfasen: cognitieve fase (veel nadenken, veel fouten), associatieve fase (verfijnen, fouten worden kleiner) en autonome fase (uitvoering verloopt vrijwel automatisch).

Motorisch leren verloopt via feedback: intrinsieke feedback komt uit eigen zintuigen, extrinsieke feedback van trainer of video; kennis van resultaat (uitkomst) en kennis van prestatie (uitvoering) zijn de twee vormen.

Transfer: positieve transfer als een eerder geleerde beweging helpt (forehand tennis naar badminton), negatieve transfer als deze hindert (slag bij squash naar tennis).

Het bewegingsmodel van Bunnink onderscheidt drie niveaus: het waarnemen en beslissen (wat moet ik doen), het aansturen (welke spieren) en het uitvoeren (de beweging zelf).

Wet van Weber-Fechner: de kleinste waarneembare prikkeltoename is evenredig met de bestaande prikkelintensiteit; dit verklaart waarom fijne correcties bij hoge snelheid lastiger zijn.

Spelregels hebben drie functies: veiligheid waarborgen, gelijke kansen creëren en het spel speelbaar en aantrekkelijk houden.

Bij een overtreding in het strafschopgebied bij voetbal volgt een penalty; bij een overtreding daarbuiten een vrije trap. De scheidsrechter kan voordeel geven als de aanvallende partij er baat bij heeft.

Tactische principes in aanvallend spel: breedte maken, diepte zoeken, overtal creëren en tempo variëren. Verdedigend: druk zetten, afschermen van de as en compact blijven.

In een 4-3-3 opstelling staan vier verdedigers, drie middenvelders en drie aanvallers; een 4-4-2 heeft een vlakker middenveld en twee spitsen.

Regelgeving bij turnen: de jury beoordeelt op uitvoering (afhoudingen) en moeilijkheid (D-score); een val van het toestel levert een aftrek op en de oefening moet binnen de tijd worden afgerond.

Bij atletiek geldt bij sprint een valse start na één overtreding per atleet; bij een estafette moet het stokje binnen het wisselvak worden overgedragen.

Het knock-outsysteem bij toernooien kent één verliezer per wedstrijd; een round-robin (competitie) geeft elke deelnemer meerdere wedstrijden en een eerlijker ranglijst.

Fair play omvat respect voor tegenstander, scheidsrechter en publiek; onsportief gedrag kan leiden tot een gele of rode kaart of tot diskwalificatie.

Bij volleybal mag een team de bal maximaal drie keer raken voordat deze terug moet; een speler mag niet twee keer achter elkaar de bal spelen (behalve bij een blok).

Beweegrichtlijnen voor volwassenen: minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week, plus twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten.

Voor kinderen en jongeren geldt minstens 60 minuten matig tot intensief bewegen per dag, plus drie keer per week spier- en botversterkende oefeningen.

Matig intensief bewegen verhoogt de hartslag en ademhaling maar laat nog praten toe; intensief bewegen maakt praten lastig.

Gezondheidsgerelateerde fitheid kent vijf componenten: aerobe uithoudingsvermogen, spierkracht, spieruithoudingsvermogen, lenigheid en lichaamsamenstelling.

De WHO noemt bewegen een beschermende factor tegen hart- en vaatziekten, diabetes type 2, overgewicht, osteoporose en depressieve klachten.

Overbelasting ontstaat door te veel prikkels zonder voldoende herstel; kenmerken zijn aanhoudende spierpijn, prestatieverlies en slaapproblemen.

De hartfrequentie bij inspanning kan worden geschat met de formule: maximale hartslag ≈ 220 minus de leeftijd in jaren.

De BMI wordt berekend als gewicht in kilogram gedeeld door het kwadraat van de lengte in meters; BMI kent grenzen omdat spiermassa niet wordt onderscheiden.

Warming-up verhoogt de spiertemperatuur en bloedtoevoer en verlaagt het blessurerisico; cooling-down bevordert het herstel en de afvoer van afvalstoffen.

Sport vervult maatschappelijke functies: socialisatie (leren omgaan met regels en anderen), integratie, gezondheid en ontspanning.

Commercialisering uit zich in sponsoring, televisierechten en merchandising; dit verhoogt de inkomsten maar kan de sportieve waarden onder druk zetten.

De sportcultuur verschilt per land en regio; populariteit van voetbal, cricket of schaatsen hangt samen met historische en klimatologische factoren.

Sport en politiek raken elkaar bij boycot, olympische toewijzing en nationale trots; internationale sportorganisaties stellen eisen aan deelnemende landen.

Media beïnvloeden de sport door wedstrijden op gunstige zendtijden te plannen; dit kan de sportieve kalender en het speelschema veranderen.

Dopingbeleid berust op de WADA-lijst van verboden middelen en methoden; overtreding kan leiden tot schorsing en intrekking van resultaten.

Vrijwilligerswerk is een dragende kracht van de Nederlandse sportvereniging; zonder kaderleden en trainers zouden veel clubs niet kunnen functioneren.

Sportdeelname verschilt naar sociaaleconomische status, geslacht en etniciteit; dit uit zich in de toegankelijkheid van lidmaatschappen en sportaccommodaties.

Reflecteren op bewegen verloopt in stappen: beschrijven wat gebeurde, analyseren waarom het gebeurde, concluderen wat beter kan en een nieuwe actie plannen.

Zelfevaluatie gebruikt meetbare criteria zoals techniekpunten, tijd, afstand of score; zonder criterium blijft reflectie subjectief.

Feedbackregels: geef specifiek gedrag, richt je op de uitvoering in plaats van de persoon, en koppel feedback aan een haalbaar doel.

Het 'STARR-model' (Situatie, Taak, Actie, Resultaat, Reflectie) helpt om een beweegervaring gestructureerd terug te kijken.

Een persoonlijk ontwikkelplan (POP) bevat een beginsituatie, een concreet doel, gekozen activiteiten en een evaluatiemoment.

Videofeedback is effectief omdat de beweger de uitvoering objectief kan vergelijken met een voorbeeld; dit versterkt de kennis van prestatie.

Intrinsieke motivatie komt uit de activiteit zelf (plezier, uitdaging); extrinsieke motivatie komt van buitenaf (cijfer, prijs, waardering).

Reflectie op fair play vraagt om het onderscheiden van spelregels (wat mag) en sportiviteit (wat hoort), omdat deze niet altijd samenvallen.

De bewegingscultuur omvat alle vormen van bewegen die in een samenleving gangbaar zijn: sport, spel, dans, bewegen in het dagelijks leven en werk.

Indeling van sporten naar context: wedstrijdsport, recreatiesport, schoolsport en bewegen voor gezondheid; elke context kent eigen doelen en regels.

Olympische waarden zijn excellentie, vriendschap en respect; de Olympische Spelen werden in 1896 in Athene in moderne vorm hervat.

Nederlandse sportevenementen met internationale uitstraling zijn onder meer de Elfstedentocht (schaatsen), de Nijmeegse Vierdaagse (wandelen) en de Marathon van Rotterdam.

Trends in de sport: individualisering (fitness, hardlopen), commercialisering, digitalisering (wearables) en opkomst van urban sports zoals skateboarden en 3x3 basketbal.

De sportcanon beschrijft historische en culturele ijkpunten van de Nederlandse sport; kennis daarvan helpt om veranderingen in de bewegingscultuur te duiden.

Bij het kiezen van een sport spelen factoren een rol: plezier, sociale omgeving, kosten, beschikbaarheid van accommodatie en fysieke mogelijkheden.

Verschil tussen spel en sport: spel is vrijer en kent vaak aanpasbare regels; sport is georganiseerd met vaste regels, wedstrijdverband en toezicht.