पत्रिकाको प्रतिलेखमा हिज्जे र पद विन्यासको प्राथमिकता
श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालयको वार्षिक पत्रिका ‘ज्योति’ का लागि कक्षा ११ का २८ र कक्षा १२ का ६ गरी ३४ विद्यार्थीले बुझाएका लेखमध्ये सम्पादकीय समितिले ९ लेख छनोट गरेको छ। सम्पादक शिक्षकले भाषिक शुद्धता जाँच्ने काम तपाईंलाई दिएका छन्। पहिलो लेखमा ‘विध्यालय’, ‘आर्शिवाद’, ‘परिक्षा’ र ‘गरिब’ लेखिएको छ। दोस्रो लेखमा ‘मैले चिठी लेख्छु’, ‘उनीहरू आयो’ र ‘तिमी बस्नुहोस्’ भन्ने वाक्य छन्। तेस्रो लेखमा प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्ष बनाउँदा सर्वनाम नफेरिएको अंश छ। पत्रिकाको शब्दसीमा प्रतिलेख ८०० शब्द छ र मुद्रण मिति १५ दिनपछि तोकिएको छ; सबै लेख फर्काएर सच्याउन समय छैन। स्थानीय सहकारीले रु २५,००० सहयोग दिएको छ र ‘प्रतिलेखमा हिज्जे त्रुटि नरहोस्’ भन्ने सर्त राखेको छ। सम्पादकीय समितिमा तीन शिक्षक र दुई विद्यार्थी छन्। प्रधानाध्यापकले ‘विद्यार्थीको मौलिक शैली नमार्नू, तर विद्यालयको प्रतिष्ठा जोगाउनू’ भनेका छन्। बैठक भोलि बस्दैछ।
1. पहिलो लेखका चारै हिज्जे सच्याउनुहोस् र प्रत्येक त्रुटि वर्ण विन्यासको कुन नियमसँग जोडिन्छ, छोटो तर्कसहित देखाउनुहोस्।
Read the worked answer
सच्याइएका रूप र तर्क
- विध्यालय → विद्यालय: यहाँ ‘द’ पछि ‘य’ जोडिएर ‘द्य’ बन्छ; ‘ध’ राख्दा ‘ध्य’ हुन्छ जुन शब्दको मूल अर्थसँग मेल खाँदैन। यो व्यञ्जन-संयोजनको त्रुटि हो।
- आर्शिवाद → आशीर्वाद: मूल रूप संस्कृतबाट आएको हो; ‘श’ पछि दीर्घ ‘ई’ र ‘व’ आउँछ, ‘र्’ को फलामात्रा होइन। यो स्वर-मात्रा र व्यञ्जन दुवैको त्रुटि।
- परिक्षा → परीक्षा: ‘री’ दीर्घ हुनुपर्छ र ‘क्ष’ (‘क् + ष’) संयुक्त वर्ण हो। यो दीर्घ-ह्रस्वको त्रुटि।
- गरिब → गरीब: मानक रूपमा दीर्घ ‘ई’ लेखिन्छ; तर यो त्रुटि अरूभन्दा कम ‘कडा’ हो किनकि बोलीमा ह्रस्व रूप व्यापक छ।
महत्त्वपूर्ण निर्णय: चारैलाई ‘हिज्जे त्रुटि’ भनेर एउटै डालोमा हाल्नु परीक्षामा अंक गुमाउने काम हो। दुई दीर्घ-ह्रस्व, एउटा संयुक्त व्यञ्जन र एउटा फलामात्राको प्रश्न भएकाले शिक्षकले प्रत्येकमा छुट्टै नियम देखाउनुपर्छ।
2. दोस्रो र तेस्रो लेखका वाक्यगत त्रुटि पहिचान गरी सच्याउनुहोस्; कुन त्रुटि पद विन्यासको र कुन वाक्य विन्यासको हो छुट्याउनुहोस्।
Read the worked answer
दोस्रो लेख
- ‘मैले चिठी लेख्छु’ - ‘मैले’ कर्ता कारकको संकेत हो, त्यसैसँग वर्तमान सामान्य क्रिया ‘लेख्छु’ मिल्दैन। विकल्प: ‘मैले चिठी लेखेँ’ वा ‘म चिठी लेख्छु’। पद विन्यास (कर्ता-क्रिया मिलान)।
- ‘उनीहरू आयो’ - बहुवचन कर्तासँग एकवचन क्रिया जोडिएको छ; ‘आए’ हुनुपर्छ। पद विन्यास (वचन मिलान)।
- ‘तिमी बस्नुहोस्’ - ‘तिमी’ अनादरार्थी मध्यम पुरुष हो, ‘बस्नुहोस्’ आदरार्थी। ‘तिमी बस’ वा ‘तपाईं बस्नुहोस्’ बनाउनुपर्छ। पद विन्यास (आदरार्थ मिलान)।
तेस्रो लेख
- प्रत्यक्ष कथन ‘उहाँले भन्नुभयो, “म भोलि आउँछु”’ लाई अप्रत्यक्ष बनाउँदा पहिलो पुरुष ‘म’ तेस्रो पुरुषमा बदलिनुपर्छ: ‘उहाँले भोलि आउने बताउनुभयो।’ यो वाक्य विन्यास (कथन परिवर्तन) को त्रुटि हो।
निर्णयको आधार: तीनवटा पद विन्यासका र एउटा वाक्य विन्यासको त्रुटि छ। पहिलो तीनवटा एउटै वाक्य सुधारेर जान्छन्, चौथोले अनुच्छेदकै सर्वनाम-शृंखला बदल्नुपर्ने हुन्छ - त्यसैले सम्पादकीय प्राथमिकतामा चौथो अगाडि पर्छ।
3. मुद्रणको म्याद र सहयोगीको सर्तबीच सम्पादकीय नीति तय गर्नुहोस्: के सच्याउने, के फर्काउने र किन?
Read the worked answer
नीतिका तीन तह
- अर्थ बदल्ने त्रुटि पहिले: आदरार्थ मिलान, वचन मिलान र कथन परिवर्तन नसच्याई छाप्दा पाठकले लेखककै भाषिक कमजोरी ठान्छन्। यी तीनवटा तुरुन्तै सच्याउने।
- हिज्जे मानकीकरण, शैली नछुने: ‘विद्यालय’, ‘आशीर्वाद’, ‘परीक्षा’ सच्याउने, तर विद्यार्थीको वाक्य संरचना, बिम्ब र बोलीका विशेषता जोगाउने। संवाद वा उद्धरणभित्रको बोली जस्ताको तस्तै राख्ने - त्यो शैलीको अंग हो।
- फिर्ता पठाउने सीमित गर्ने: ९ मध्ये बढीमा २–३ लेख मात्र फिर्ता पठाउने, बाँकीमा ‘सम्पादकीय टिप्पणी’ लेखेर सच्याइएको प्रति विद्यार्थीलाई देखाउने।
कारण: सहयोगीको सर्त ‘हिज्जे त्रुटि नरहोस्’ हो, ‘विद्यार्थीको शैली हराओस्’ होइन। १५ दिनको म्यादमा सबै लेख फर्काउनु भनेको पत्रिका नै ननिस्कने जोखिम हो; त्यसैले ‘सच्याएर छाप्ने, तर विद्यार्थीलाई सिकाउने’ नीति सबैभन्दा व्यावहारिक हुन्छ।