NEB Class 12 Compulsory Nepali key terms

नेपाली अक्षर लेख्दा पालना गर्नुपर्ने वर्णसम्बन्धी नियम। स्वर–व्यञ्जनको संयोजन, ह्रस्व–दीर्घ भेद, शिरोरेखा, आधा अक्षर र संयुक्ताक्षरको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने व्यवस्था यसमा पर्छ। शब्दको शुद्ध लेखन जाँच्न यो ज्ञान अनिवार्य हुन्छ।

दुई वा दुईभन्दा बढी व्यञ्जन मिलेर बन्ने एउटै अक्षर, जस्तै क्ष, त्र, ज्ञ र द्ध। लेख्दा पहिलो व्यञ्जनको आधा रूप र शिरोरेखाको मेलमिलापमा ध्यान दिनुपर्छ; गलत संयोजनले शब्दको अर्थै बदल्न सक्छ।

दुई वर्ण वा शब्द जोडिँदा स्वर, व्यञ्जन वा विसर्गमा हुने परिवर्तन। जस्तै विद्या + आलय = विद्यालय। स्वर सन्धि, व्यञ्जन सन्धि र विसर्ग सन्धि गरी तीन भेद नेपाली व्याकरणमा प्रचलित छन् र शब्दको शुद्ध रूप बनाउन सघाउँछन्।

दुई वा बढी शब्द मिलेर एउटै पद बन्ने प्रक्रिया, जसमा बीचको विभक्ति चिह्न लोप हुन्छ। जस्तै नर + इन्द्र = नरेन्द्र। तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, द्विगु र अव्ययीभाव यसका मुख्य भेद हुन्।

शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ अर्थ दिने तत्त्व; जस्तै प्र + हार = प्रहार, अन + पढ = अनपढ। यसले मूल शब्दको अर्थ फेर्छ वा विशेष बनाउँछ, तर शब्दको पदवर्ग सधैँ उही रहन्छ।

शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउने तत्त्व; जस्तै लेख् + अक = लेखक। कृत् प्रत्ययले क्रियाबाट नाम बनाउँछ भने तद्धित प्रत्ययले नामबाट अर्को नाम वा विशेषण बनाउँछ।

शब्दका पद अर्थात् रूप कसरी बन्छन् र वाक्यमा कुन पद कहाँ राख्ने भन्ने व्यवस्था। लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर, काल र विभक्तिका आधारमा शब्दरूप बन्ने क्रम तथा सन्धि, समास र प्रत्ययका नियम यसले समेट्छ।

वाक्यमा क्रियासँग पदको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक कोटि। कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध र अधिकरण गरी सात कारक मानिन्छन्; कुन पदले क्रियासँग के भूमिका निर्वाह गर्छ भन्ने यसले स्पष्ट पार्छ।

कारक सम्बन्ध देखाउन शब्दको अन्त्यमा जोडिने प्रत्यय वा ले, लाई, बाट, को, मा जस्ता चिह्न। यसले पदको व्याकरणिक सम्बन्ध र वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्छ; गलत विभक्ति लागेमा वाक्य अशुद्ध हुन्छ।

क्रियाले कामको समय देखाउने व्याकरणिक विशेषता; वर्तमान, भूत र भविष्यत् गरी मुख्य तीन भेद छन्। प्रत्येक कालमा सामान्य, अपूर्ण र पूर्ण रूप बन्छन् र क्रियापदको रूप त्यहीअनुसार बदलिन्छ।

क्रियाको कार्य सकियो कि जारी छ भन्ने देखाउने कोटि। पूर्ण पक्ष (गरेको छ), अपूर्ण पक्ष (गर्दै छ) र सामान्य पक्षका रूपमा यसले कालभन्दा फरक दृष्टिकोण दिन्छ र कार्यको अवस्था स्पष्ट पार्छ।

कर्ता, कर्म र क्रियाबीचको सम्बन्ध देखाउने वाक्य संरचना। कर्तृवाच्यमा कर्ता प्रधान हुन्छ, कर्मवाच्यमा कर्म प्रधान हुन्छ र भाववाच्यमा क्रियाको भाव मात्र देखाइन्छ; एउटै कुरा तीन ढाँचामा भन्न सकिन्छ।

काल, पुरुष र वचनका आधारमा रूप बदल्ने क्रियापद; जस्तै गर्छ, गर्यो, गर्नेछ। यसले वाक्यलाई पूर्णता दिन्छ र कर्तासँगको सम्बन्ध जनाउँछ, त्यसैले वाक्यको अन्त्यमा प्रायः यही आउँछ।

क्रियाबाट बनेको तर पूर्ण क्रियापदझैँ नभई नाम वा विशेषणको काम गर्ने शब्द; जस्तै गरेको, गर्ने, लेखिएको। यसले काल र पक्षको सूक्ष्म अर्थ बोक्छ र वाक्यलाई छोटो बनाउन सघाउँछ।

वाक्यभित्र पदहरूको क्रम, कर्ता–कर्म–क्रियाको स्थान, वाक्यका भेद र संरचनागत शुद्धतासम्बन्धी नियम। नेपालीमा क्रिया प्रायः अन्त्यमा आउने भएकाले पदक्रमको ज्ञानले वाक्यलाई स्पष्ट र शुद्ध बनाउन मद्दत गर्छ।

शब्द र वाक्यको अर्थसम्बन्धी व्यवस्था। अर्थ परिवर्तन, अनेकार्थता, पर्यायवाची, विपरीतार्थक, शब्दशक्ति र प्रसङ्गअनुसार अर्थ निर्धारण हुने क्रम यसले समेट्छ; एउटै वाक्यको अर्थ सन्दर्भले फरक पार्न सक्छ।

एउटै वा नजिकको अर्थ दिने भिन्न शब्द; जस्तै सूर्य र रवि, पानी र जल। लेखनमा एउटै शब्द दोहोरिनबाट जोगाउन र शब्दभण्डार फराकिलो पार्न यसको ज्ञान उपयोगी हुन्छ।

एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दजोडी; जस्तै उज्यालो–अँध्यारो, सफल–असफल, ह्रस्व–दीर्घ। यसले तुलनात्मक प्रस्तुति र अर्थको स्पष्टता बढाउँछ, विशेषगरी निबन्ध र तर्कपूर्ण लेखनमा।

प्रसङ्गअनुसार एकभन्दा बढी अर्थ दिने शब्द; जस्तै 'कर' ले हात वा राजस्व दुवै बुझाउँछ। सन्दर्भ नबुझी अर्थ निर्धारण गर्दा वाक्यको अर्थ नै बिग्रन सक्छ, त्यसैले प्रसङ्ग हेर्नु आवश्यक छ।

शब्दले अर्थ बुझाउने तीन शक्ति: अभिधा (सिधा अर्थ), लक्षणा (सङ्केतित अर्थ) र व्यञ्जना (गुप्त सङ्केतार्थ)। साहित्यमा व्यञ्जना शक्तिले बिम्ब, भाव र व्यङ्ग्य गहिरो बनाउँछ, त्यसैले कविता पढ्दा यो जान्नु जरुरी छ।

पुस्तौँदेखि चलिआएको, अनुभवमा आधारित र पूरा वाक्यका रूपमा प्रयोग हुने लोकोक्ति; जस्तै 'हतारको काम लतार'। यसले छोटो वाक्यमै ठूलो जीवनशिक्षा दिन्छ र भाषालाई रोचक बनाउँछ।

दुई वा बढी शब्द मिलेर बनेको, शब्दशः अर्थ नदिई विशेष अर्थ दिने पदावली; जस्तै 'हात हाल्नु' भन्नाले हस्तक्षेप गर्नु बुझिन्छ। यसले भाषा जीवन्त, सरल र प्रभावकारी बनाउँछ।

लय, छन्द, बिम्ब र भावको संयोजनमा भावना प्रकट गर्ने साहित्यिक विधा; गद्य कविता पनि हुन्छ। नेपाली कवितामा श्रृङ्गार, राष्ट्रिय भावना, विद्रोह, प्रकृति र समाजचित्रणका स्वर भेटिन्छन्।

घटना, पात्र, द्वन्द्व र चरित्रचित्रणमा आधारित छोटो गद्य विधा, जसको एउटा केन्द्रीय सन्देश हुन्छ। लघुकथा अझ छोटो भई एउटै बिन्दु वा मोडमा केन्द्रित हुन्छ र पढिसक्दा चमत्कारपूर्ण अनुभूति दिन्छ।

लेखकको व्यक्तिगत विचार, अनुभव र तर्कलाई एउटै विषयमा केन्द्रित गरी प्रस्तुत गर्ने गद्य विधा। वर्णनात्मक, विचारात्मक र भावात्मक भेद हुन्छन्; भूमिका, विषयविस्तार र निष्कर्षको स्वाभाविक क्रम यसमा अपेक्षित हुन्छ।

संवाद, पात्र, दृश्य र अभिनयका माध्यमबाट कथा देखाउने साहित्यिक विधा, जो मञ्चमा प्रदर्शनका लागि लेखिन्छ। एकाङ्की नाटकमा एकै अङ्कभित्र कथा सुरु भई टुङ्गिन्छ र द्वन्द्वको चुरो शिखरमा पुग्छ।

कुनै व्यक्तिको जन्म, परिवार, शिक्षा, प्रमुख घटना, योगदान र जीवनक्रमको तथ्यपरक वर्णन गर्ने गद्य विधा। व्यक्ति आफैँले आफ्नो जीवन लेखेमा त्यसलाई आत्मजीवनी भनिन्छ र त्यसमा अनुभूतिको स्वर बढी हुन्छ।

घटनास्थलमा पुगेर देखे–सुनेका तथ्य, वातावरण, पात्र र अनुभवलाई साहित्यिक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने विधा। यो पत्रकारिता र साहित्यको सीमा क्षेत्रमा पर्छ, त्यसैले तथ्यको शुद्धता र वर्णनको जीवन्तता दुवै अपेक्षित हुन्छ।

आफैँले भोगेका वा देखेका विगतका घटना र व्यक्तिको स्मृतिमा आधारित लेख। यसले व्यक्तिगत अनुभूति, तत्कालीन परिवेश र पात्रको स्वभाव झल्काउँछ; स्मरणमा आधारित भए पनि तथ्यलाई बङ्ग्याउनु हुँदैन।

कथा, नाटक वा कवितामा कार्य गर्ने व्यक्ति वा शक्ति; मुख्य र गौण पात्र हुन्छन्। पात्रको स्वभाव, बोली, पोसाक र कार्यले कृतिको द्वन्द्व अगाडि बढाउँछ र लेखकको सन्देश बोक्छ।

कृति पढिसकेपछि पाठकले ग्रहण गर्ने केन्द्रीय भावना वा जीवनदृष्टि। पात्रको कार्य, घटनाक्रम र अन्त्यको प्रभावबाट यो पहिचान गरिन्छ; परीक्षामा 'कृतिको मूल भाव के हो' भनी सोधिँदा यही बुँदा लेखिन्छ।

कार्यालय, संस्था वा अधिकारीलाई लेखिने, निश्चित ढाँचा भएको पत्र। मिति, प्रेषकको ठेगाना, सम्बोधन, विषय, पत्रको मुख्य भाग, कृतज्ञता र हस्ताक्षर क्रमैले राखिन्छ; भाषा शिष्ट, छोटो र उद्देश्यमुखी हुनुपर्छ।

आफन्त, साथी वा परिवारलाई व्यक्तिगत सम्बन्ध र स्नेह झल्काउँदै लेखिने पत्र। ढाँचा खुकुलो हुन्छ, सम्बोधन र समापनमा आत्मीयता झल्किन्छ, र यसमा व्यक्तिगत हालखबर, अनुभव र भावना स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

कुनै काम, अध्ययन, भ्रमण वा घटनाको उद्देश्य, विधि, तथ्य, विश्लेषण र सुझावसहित संस्थालाई बुझाइने औपचारिक लिखित विवरण। यसमा शीर्षक, मिति र प्रस्तुतकर्ताको विवरण अनिवार्य हुन्छ र भाषा तटस्थ तथा तथ्यपरक रहनुपर्छ।

पत्रिका वा समाचारपत्रको सम्पादकीय टोलीको तर्फबाट कुनै समस्या, नीति वा घटनामा संस्थागत राय र तर्क प्रस्तुत गर्ने लेख। यो प्रायः 'हामी' शैलीमा लेखिन्छ, शीर्षक आकर्षक हुन्छ र अन्त्यमा स्पष्ट सुझाव वा अपिल राखिन्छ।

लामो पाठको मुख्य विचारलाई छोटो, आफ्नै शब्दमा, मूल क्रम नबिगारी प्रस्तुत गर्ने लेखन कार्य। यसमा नयाँ व्याख्या, उदाहरण वा व्यक्तिगत टिप्पणी थपिँदैन; मूलको लम्बाइको करिब एक तिहाइभन्दा छोटो र बुँदागत वा अनुच्छेदगत रूपमा लेखिन्छ।

वस्तु, सेवा वा सन्देशबारे सर्वसाधारणको ध्यान खिच्न छोटो, आकर्षक र प्रभावकारी भाषामा तयार पारिने प्रचार सामग्री। आकर्षक शीर्षक, चित्र, मुख्य विशेषता, मूल्य वा अफर र सम्पर्क विवरण यसका सामान्य अङ्ग हुन्।

निबन्ध, प्रतिवेदन वा नाटक लेख्नुअघि विषयका मुख्य बुँदा क्रमबद्ध रूपमा तयार पारिने खाका। यसले लेखनलाई भड्काउबाट जोगाउँछ, अनुच्छेदको क्रम निर्धारण गर्छ र तोकिएको समयभित्र विषय पुर्‍याउन सघाउँछ।