NEB Class 12 Compulsory Nepali cheat sheet
NEB Class 12 Compulsory Nepali · Keep the key ideas within reach.
भाषिक संरचना (व्याकरण)
श–ष–स को छनोट शब्दको मूलअनुसार गरिन्छ: तत्सम शब्दमा मूल वर्ण कायम रहन्छ (शान्ति, षष्ठी, सत्य), तद्भव/प्रचलित रूपमा सरल लेखन अपनाइन्छ।
हलन्त र पदयोग: शब्दको अन्त्यमा स्वर नभए हलन्त चिन्ह लाग्छ; एउटै पदभित्रका खण्ड जोड्दा हलन्त हट्न सक्छ, छुट्टै पद छुट्याउँदा पदवियोग गरिन्छ।
पद विन्यासमा विशेषण–विशेष्य, कर्ता–क्रियापद र सर्वनाम–क्रियापदको लिङ्ग, वचन र पुरुष मिलाइन्छ; नमिलेमा वाक्य अशुद्ध हुन्छ।
आदरार्थ प्रयोग: 'तपाईं/हजुर/उहाँ' सँग बहुवचन क्रियापद र आदरसूचक सर्वनाम प्रयोग गरिन्छ; 'तिमी' सँग निकटताको रूप प्रयोग हुन्छ।
कारक–विभक्ति: कर्ता 'ले', कर्म 'लाई', करण 'ले/द्वारा', सम्प्रदान 'लाई', अपादान 'बाट/देखि', सम्बन्ध 'को/का/की', अधिकरण 'मा/माथि', सम्बोधन 'हे/ओ'।
वाक्यमा सामान्य क्रम कर्ता–कर्म–क्रिया; प्रश्न, निषेध र आज्ञार्थमा क्रियापदको रूप फरक पर्छ; एउटै वाक्यमा अनावश्यक विभक्ति दोहोर्याइँदैन।
वाच्य: कर्तृवाच्यमा कर्ता प्रधान, कर्मवाच्यमा कर्म प्रधान र 'द्वारा/बाट' योजना, भाववाच्यमा क्रियाको भाव मात्र प्रधान हुन्छ।
संयुक्त वाक्यमा स्वतन्त्र उपवाक्य संयोजकले जोडिन्छन्; मिश्र वाक्यमा एउटा मुख्य र आश्रित उपवाक्य हुन्छ; जोडकको प्रकारले वाक्यको संरचना निर्धारण गर्छ।
उखान पूरा वाक्य भई स्वतन्त्र प्रयोग हुन्छ; टुक्का अंश हो र वाक्यभित्र गाभिन्छ; दुवैको अर्थ शब्दशः नभई लाक्षणिक हुन्छ।
साहित्यिक पाठको पठन तथा बोध
कविता बुझ्दा केन्द्रीय भाव, वक्ता, लय, छन्द, अलंकार र बिम्ब पहिल्याइन्छ; शीर्षकले मुख्य भावको सङ्केत गर्छ।
कथामा कथावस्तुको सुरुवात–द्वन्द्व–चरम–समाधान क्रम हेरिन्छ; पात्रको स्वभाव संवाद र कार्यबाट देखिन्छ।
निबन्ध वस्तुपरक भए तथ्य–तर्क, भावपरक भए भावना–कल्पना प्रधान हुन्छ; भूमिका, विषयविस्तार र निष्कर्षको संरचना हेरिन्छ।
नाटकको अंक–दृश्य विभाजन, संवाद, मञ्चनयोग्यता र द्वन्द्वले नाटकीयता निर्धारण गर्छ; पात्रको उद्देश्य संवादबाट खुल्छ।
जीवनीमा वास्तविक व्यक्तिको कालक्रम, कर्म, योगदान र प्रभाव तथ्यसहित आउँछ; कल्पनाभन्दा प्रमाण प्रधान हुन्छ।
रिपोर्ताजमा घटनास्थलको प्रत्यक्ष अवलोकन, साक्षात्कार, तथ्याङ्क र जीवन्त वर्णन हुन्छ; लेखक स्वयं घटनास्थलमा उपस्थित भएको अनुभूति दिन्छ।
संस्मरणमा लेखकको व्यक्तिगत स्मृति, भेटघाट, स्थान र समयका घटना आउँछन्; तत्कालीन समाज र परिवेशको झलक पनि देखिन्छ।
पठनबोधको उत्तर दिँदा प्रश्नको क्रियापद (वर्णन, कारण, तुलना, विश्लेषण) अनुसार संरचना बनाइन्छ; पाठको भावार्थ आफ्नै शब्दमा लेखिन्छ।
अभिव्यक्ति (लेखन)
निबन्धको संरचना भूमिका–मुख्य अनुच्छेद–निष्कर्ष; प्रत्येक अनुच्छेदमा एउटा केन्द्रीय विचार र त्यसलाई समर्थन गर्ने उदाहरण राखिन्छ।
औपचारिक पत्रमा प्रेषक ठेगाना, मिति, सम्बोधन, विषय, मुख्य विवरण, कृतज्ञता र हस्ताक्षर; अनौपचारिक पत्रमा व्यक्तिगत सम्बोधन र स्वतन्त्र भावना।
प्रतिवेदनमा शीर्षक, उद्देश्य, विधि, तथ्य/नतिजा, विश्लेषण र सिफारिस क्रमशः आउँछन्; प्रत्येक दाबी प्रमाणसहित हुनुपर्छ।
सम्पादकीयमा समस्या, कारण, प्रभाव र समाधानको तर्क क्रम हुन्छ; यो व्यक्तिगत आक्रोशभन्दा संस्थाको दृष्टिकोणबाट लेखिन्छ।
सारांशमा मूल पाठको केन्द्रीय भाव, मुख्य तर्क र निष्कर्ष मात्र राखिन्छ; उदाहरण, दोहोरो विवरण र आफ्नो नयाँ विचार हटाइन्छ।
विज्ञापनमा आकर्षक शीर्षक/नारा, उत्पादनको विशेषता, लाभ, मूल्य वा अफर र सम्पर्क विवरण छोटो भाषामा राखिन्छ।
औपचारिक लेखनमा मानक नेपाली, स्पष्ट विषय, मिति/स्थान/नाम जस्ता तथ्य र उचित विरामचिन्ह प्रयोग गरिन्छ; अनौपचारिक लेखनमा स्नेहपूर्ण स्वर स्वीकार्य हुन्छ।
लेखनको मूल्याङ्कन गर्दा विषयवस्तुको स्पष्टता, संरचना, तथ्यको शुद्धता, भाषिक शुद्धता र ढाँचाको पालना हेरिन्छ; एउटा मुख्य विचार एउटै अनुच्छेदमा सीमित राखिन्छ।