कविताको प्रतिपाद्यमा दुई फरक व्याख्या: अंक कसरी दिने
कक्षा १२ को नेपाली विषयमा ४० जना विद्यार्थी छन्। ‘नदी’ शीर्षकको चार खण्डे कविता पढाइएको छ; तेस्रो खण्डमा नदीले ‘बाँध थाहा नपाउने’ कुरा आउँछ र ‘बगिरहन्छ’ भन्ने पङ्क्ति चार पटक दोहोरिन्छ। शिक्षकले ५ अंकको दीर्घ उत्तरीय प्रश्न बनाउनुभएको छ: ‘कविताको प्रतिपाद्य स्पष्ट पार्नुहोस्।’ विद्यालयको ढाँचामा प्रतिपाद्य ३ अंक र शिल्प २ अंकमा बाँड्ने निर्देश छ। जाँचपछि दुई उत्तर फरक देखिए: विद्यार्थी ‘क’ ले नदीलाई स्वतन्त्रताको प्रतीक भनेर ‘बगिरहन्छ’ को पुनरुक्तिलाई जोड दिएकी छन्; विद्यार्थी ‘ख’ ले ‘बाँध’ शब्दलाई मात्र आधार बनाई वातावरण संरक्षणको सन्देश मानेका छन्। दुवै उत्तरमा कविताका पङ्क्ति उद्धृत छैनन्। ३ दिनभित्र नतिजा बुझाउनुपर्नेछ र विद्यार्थीले उत्तरपुस्तिका हेर्न माग गरेका छन्।
1. ५ अंकको प्रश्नका लागि मूल्याङ्कन योजना (रुब्रिक) बनाउनुहोस् - प्रतिपाद्यका ३ र शिल्पका २ अंक कसरी बाँड्ने?
Read the worked answer
प्रतिपाद्य - ३ अंक
- १ अंक: केन्द्रीय भाव एक वाक्यमा स्पष्ट भनिएको (नदीको अनवरत बगाइ = स्वतन्त्रता/निरन्तरता)।
- १ अंक: पाठकै पङ्क्ति वा बिम्बबाट प्रमाण देखाइएको।
- १ अंक: भावको विश्लेषण - किन त्यो भाव केन्द्रीय हो, अन्य खण्डसँग कसरी जोडिन्छ।
शिल्प - २ अंक
- १ अंक: पुनरुक्ति, लय वा प्रतीकको पहिचान।
- १ अंक: ती शिल्प-तत्वले प्रतिपाद्यलाई कसरी बल दिन्छन् भन्ने जोडाइ।
किन यस्तो बाँडफाँट: प्रश्नले ‘प्रतिपाद्य’ मागेको छ, ‘शिल्प’ होइन। शिल्पको अंक प्रतिपाद्यलाई टेवा दिने हदसम्म मात्र दिनुपर्छ; विद्यार्थीले शिल्प मात्र लेख्यो भने २ अंक पाए पनि प्रतिपाद्यका ३ अंक जान्छन्। यसले ‘प्रश्नको मागअनुसार लेख्ने’ सीप परीक्षण गर्छ।
2. विद्यार्थी ‘क’ र ‘ख’ मध्ये कसलाई बढी अंक दिनुहुन्छ? दुवैमा उद्धरण नभएको तथ्यलाई पनि हिसाबमा लिनुहोस्।
Read the worked answer
तुलना
- ‘क’ को व्याख्या कविताको केन्द्रीय बिम्बसँग मिल्छ: नदी, बाँधको अवहेलना र ‘बगिरहन्छ’ को चार पटकको पुनरुक्ति - तीनैले निरन्तरता/स्वतन्त्रताको भाव बल दिन्छन्।
- ‘ख’ ले एउटा शब्द ‘बाँध’ मा मात्र टेकेर वातावरण संरक्षणको निष्कर्ष निकालेका छन्। यो पाठभन्दा बाहिरको अर्थ हो; कविताले संरक्षणको आग्रह गरेको प्रमाण पाठमा छैन।
अंक
- ‘क’: ३/५ - प्रतिपाद्य २, शिल्प १ (पुनरुक्तिको जोडाइ राम्रो, तर प्रमाण उद्धृत छैन)।
- ‘ख’: २/५ - प्रतिपाद्य १ (एक शब्दमा टेकेको अनुमान), शिल्प १।
महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त: कवितामा एउटै व्याख्या मात्र ‘सही’ हुँदैन, तर व्याख्या पाठका प्रमाणले बाँधिएको हुनुपर्छ। दुवैले उद्धरण नदिएकाले प्रमाणको अंक कट्छ; यही कुरा प्रतिक्रियापत्रमा स्पष्ट लेख्नुपर्छ, अन्यथा विद्यार्थीले ‘मनपरी अंक’ भन्ने आरोप लगाउँछन्।
3. विद्यार्थीले उत्तरपुस्तिका हेर्न माग गरेका छन्; ३ दिनभित्र नतिजा दिँदै पारदर्शिता कसरी कायम राख्नुहुन्छ?
Read the worked answer
प्रक्रिया
- रुब्रिक सार्वजनिक: कक्षामा ५ अंकको बाँडफाँट लेखेर देखाउने; प्रत्येक अंकको आधार एक-एक वाक्यमा।
- टिप्पणीसहितको उत्तरपुस्तिका: प्रत्येक उत्तरको छेउमा ‘प्रमाण छैन’, ‘केन्द्रीय भाव स्पष्ट’, ‘शिल्पको जोडाइ राम्रो’ जस्ता छोटा टिप्पणी लेख्ने।
- उत्तर हेर्ने समय: ३ दिनभित्र नतिजा टाँस्ने र चौथो दिन २० मिनेटको ‘उत्तर हेर्ने’ समय तोक्ने; त्यहाँ दुईवटा उत्तर पढेर देखाउने।
स्पष्ट पार्नुपर्ने कुरा: एउटा कविताका धेरै व्याख्या हुन सक्छन्, तर हरेक व्याख्यालाई पाठको पङ्क्तिले समर्थन गर्नुपर्छ। यसो भन्नासाथ विद्यार्थीले ‘मेरो व्याख्या गलत भनियो’ भन्दा ‘प्रमाण दिनुपर्ने रहेछ’ भन्ने बुझ्छन् - विवादको केन्द्र अंकबाट प्रमाणतर्फ सर्छ।