रिपोर्ताज कि संस्मरण: प्रतियोगिताको विधागत निर्णय
जिल्ला स्तरीय ‘मेरो भोगाइ, मेरो लेखन’ प्रतियोगितामा कक्षा १२ का ६० मध्ये १२ लेख परेका छन्; विधा ‘रिपोर्ताज’ तोकिएको थियो र शब्दसीमा १,२०० शब्द। एउटा लेखमा विद्यार्थीले गत भदौमा आएको बाढीमा आफ्नै घर डुबेको घटना पहिलो पुरुषमा लेखेका छन्; समयक्रम मिलेको छ, तर घटनास्थलको साक्षी, अधिकारीको भनाई वा तथ्याङ्क कुनै छैन। अर्को लेखमा तीन गाउँका ८ परिवारसँगको अन्तर्वार्ता, वडा कार्यालयको क्षतिको आँकडा (१४ घर, २ जनाको मृत्यु) र आफ्नो टिप्पणी मिसाइएको छ। नियमावलीमा ‘आत्मपरक अनुभूति मात्र भए संस्मरणको श्रेणीमा राखिनेछ’ भन्ने वाक्य छ। निर्णायक समिति भन्छ, ‘दुवै राम्रा छन्, तर एउटा मात्र प्रथम हुन सक्छ।’ नतिजा घोषणा ५ दिनपछि हुँदैछ र विद्यार्थीले मापदण्ड सार्वजनिक गर्न माग गरेका छन्।
1. रिपोर्ताजका तत्वका आधारमा कुन लेख विधागत मापदण्ड पूरा गर्छ - निर्णय गरी कारण देखाउनुहोस्।
Read the worked answer
रिपोर्ताजका आधारभूत तत्व
घटनास्थलको प्रत्यक्ष अवलोकन, तथ्य र तथ्याङ्क, साक्षीको भनाई, रिपोर्टरको सहभागिता (तर आत्मकेन्द्रित नभई घटनालाई अगाडि राख्ने), र पाठकलाई घटनाकै भीतर लैजाने विवरण।
पहिलो लेख
पहिलो पुरुषमा आफ्नै घर डुबेको कथा छ - भावना प्रबल छ, तर साक्षी, अधिकारीको भनाई र तथ्याङ्क छैन। नियमावलीको वाक्यअनुसार यो संस्मरण श्रेणीमा पर्छ; रिपोर्ताजको मापदण्ड पूरा गर्दैन।
दोस्रो लेख
तीन गाउँका ८ परिवारसँगको अन्तर्वार्ता, वडा कार्यालयको आँकडा र लेखकको टिप्पणी - तीनवटै तत्व मिलेका छन्। तथ्य प्रमाणित छ, घटनास्थलको विवरण छ, र टिप्पणी तथ्यभन्दा बाहिर गएको छैन।
निर्णय: दोस्रो लेख रिपोर्ताज विधाको मापदण्ड पूरा गर्छ र प्रथमको योग्य हुन्छ; पहिलो लेख राम्रो भए पनि विधा फरक भएकाले संस्मरण श्रेणीमा मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।
2. पहिलो लेखलाई रिपोर्ताज बनाउन के थप्नुपर्थ्यो - तीन ठोस सुझाव दिनुहोस् र प्रत्येकको कारण देखाउनुहोस्।
Read the worked answer
तीन सुझाव
- राहत र क्षतिको तथ्याङ्क: कति घर डुबे, कति परिवार विस्थापित भए, कति राहत पुग्यो। कारण - आत्मअनुभूति मात्रले पाठकलाई घटनाको आकार बताउँदैन; तथ्याङ्कले कथा ‘मेरो दुःख’ बाट ‘यो गाउँको अवस्था’ मा लैजान्छ।
- प्रभावितसँगको प्रत्यक्ष भनाई: छिमेकी वा अर्को परिवारको उद्धरण। कारण - रिपोर्ताजमा घटना धेरैको अनुभव हो; एउटै व्यक्तिको आवाजले सामूहिक चित्र दिँदैन।
- अधिकारीको प्रतिक्रिया: वडा वा राहत वितरण गर्ने निकायको भनाई। कारण - यसले लेखकको आरोपलाई सन्तुलन दिन्छ र पाठक विश्वास गर्छ।
विधागत तर्क: रिपोर्ताज ‘मैले देखेँ’ बाट सुरु भए पनि ‘यो भएको हो, प्रमाण यहाँ छ’ मा टुट्नुपर्छ। तीनवटै सुझावले लेखकीय भावनालाई हटाउँदैनन्, बरु प्रमाण थपेर विधा बदल्छन्।
3. ‘एउटा मात्र प्रथम’ भन्ने दबाबमा मापदण्ड कसरी सार्वजनिक गर्नुहुन्छ, र दोस्रो हुनेलाई के भन्नुहुन्छ?
Read the worked answer
सार्वजनिक गर्ने मापदण्ड (अंकभारसहित)
- तथ्य र प्रमाण - ४०%
- स्थलगत विवरण र संवादको सजीवता - २५%
- भाषा र शैली - २०%
- विधागत अनुकूलन (रिपोर्ताजका तत्व) - १५%
कसरी लागू गर्ने: दुवै लेखको अंकसहित तालिका सार्वजनिक गर्ने; कुन मापदण्डमा कति अंक किन घटे, एक-एक वाक्यमा लेख्ने। यसो गर्दा ‘कसैलाई चिनेर प्रथम दिइयो’ भन्ने आशंका टुट्छ।
दोस्रोलाई के भन्ने: लेख संस्मरण विधामा उत्कृष्ट रहेको र त्यसैलाई रिपोर्ताजमा बदल्न तीन तत्व थप्नुपर्ने प्रतिक्रिया दिने; सम्भव भए ‘विशेष उल्लेख’ को व्यवस्था गर्ने।
मूल सिद्धान्त: प्रतियोगितामा विधा मापदण्ड हो, प्रतिभाको मापन होइन। मापदण्ड पहिले सार्वजनिक भए विवाद कम हुन्छ, किनकि विद्यार्थीले आफ्नो कमजोरी कुन बिन्दुमा थियो भन्ने थाहा पाउँछ।