भाषिक संरचना (व्याकरण): वर्णदेखि उखानसम्मको तहगत जाँच
यो खण्डले वर्ण, पद, वाक्य र अर्थको तहगत संरचना तथा उखान–टुक्काको प्रयोग जाँच्छ। प्रश्न प्रायः शुद्धाशुद्धि, वाक्य–रूपान्तरण, शब्दभेद पहिचान र उखानको अर्थमा आउँछ।
वर्ण विन्यास
- स्वर, व्यञ्जन, हलन्त र संयुक्त वर्णको स्थान ठीक राख्नु; ‘क्+ष=क्ष’, ‘द्+य=द्य’ जस्ता संयुक्त वर्ण शिरोरेखाभित्रै लेख्नु।
- रेफ (‘र्’) शब्दको माथि, पदेन (‘र’) पछाडि; ‘कर्म’ र ‘क्रम’ फरक परेका उदाहरण पहिचान गर्नु।
पद विन्यास
- नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, अव्यय चिन्नु; लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिलाउनु।
- ‘उहाँ आउनुभयो’ मा आदरार्थी क्रिया; ‘उनी आए’ मा सामान्य रूप।
वाक्य विन्यास
- कर्ता–कर्म–क्रियाको क्रम; प्रश्नार्थक, आज्ञार्थक, विध्यर्थक र निषेधार्थक वाक्यको क्रिया–रूप।
- संयोजक (‘र’, ‘तर’, ‘किनभने’) ले अर्थको सम्बन्ध देखाउँछ।
अर्थ विन्यास र उखान–टुक्का
- पर्यायवाची, विपरीतार्थक, अनेकार्थक र समानार्थी शब्दको सन्दर्भगत अर्थ।
- उखान पूरा वाक्य बनेर लोक अनुभव सिकाउँछ; टुक्का छोटो पदावली हो, वाक्यमै गाभिन्छ।
कार्यरत उदाहरण
‘शिक्षकले विद्यार्थीलाई नयाँ पुस्तक दिनुभयो।’ यहाँ ‘शिक्षकले’ कर्ता, ‘विद्यार्थीलाई’ अप्रत्यक्ष कर्म, ‘नयाँ पुस्तक’ प्रत्यक्ष कर्म, ‘दिनुभयो’ क्रिया। क्रियामा ‘नु’ आदरार्थी प्रत्यय र भूतकालको चिन्ह छ; ‘नयाँ’ विशेषणले ‘पुस्तक’ नामलाई विशेषण गर्छ। यसरी पद पहिचान गर्दा वाक्यको अर्थ स्पष्ट हुन्छ।
अंक घटाउने पासा
- हलन्त र संयुक्त वर्ण नछुट्याउनु; ‘र्’ को स्थान बिगार्नु।
- उखानलाई टुक्का भन्नु वा टुक्कालाई पूरा उखान ठान्नु।
- क्रियाको लिङ्ग–वचन कर्तासँग नमिलाउनु; अनेकार्थक शब्दलाई एउटै अर्थमा बाँध्नु।