गद्य उताऱ्यातील उत्तराची रचना: सारांश की विश्लेषण?
दहावीच्या मराठी पेपरात गद्य विभागात 5 गुणांचा प्रश्न असतो. या वेळी उताऱ्यातील वसंत नावाचा तरुण आपल्या पगारातून गावाच्या वाचनालयासाठी दहा नवी पुस्तके आणतो. ग्रंथपाल ती कुलूपात ठेवतो आणि म्हणतो, 'जास्त वाचक मागतील तर काढू.' वसंत हसून विचारतो, 'पुस्तक कुलूपात ठेवली तर वाचक कसे येतील?' प्रश्न आहे: 'वसंतच्या वागणुकीतून लेखक काय सुचवतो?' परीक्षेत दोन विद्यार्थी वेगळी उत्तरे लिहितात. पहिला विद्यार्थी उताऱ्याचा सारांश लिहितो: वसंतने पुस्तके आणली, ग्रंथपालाने कुलूपात ठेवली, वसंत हसला. दुसरा विद्यार्थी लिहितो: 'कुलूप हे केवळ सुरक्षा नाही, तर वाचकांना दूर ठेवणारे अंतर आहे; वसंतचे हसणे ही शांत टीका आहे.' दोन्ही उत्तरांना पाच गुण आहेत. कोणते उत्तर अपेक्षित आहे, हे ठरवताना विद्यार्थ्याला प्रश्नाची मागणी आणि उताऱ्यातील पुरावा यांची जोडणी करावी लागते. परीक्षेत वेळ 8 मिनिटे आहे आणि उत्तर 8-10 ओळींत लिहायचे आहे. शिक्षकांनी सांगितले आहे की केवळ पुन्हा सांगणे पुरेसे नाही.
1. दुसऱ्या विद्यार्थ्याचे उत्तर अधिक योग्य का आहे? दोन कारणे द्या.
Read the worked answer
कारण 1: प्रश्न 'लेखक काय सुचवतो' असे विचारतो, म्हणजे घटना नाही तर अर्थ आणि उद्देश अपेक्षित आहे. पहिले उत्तर घटनांची यादी आहे; त्यात 'का' आणि 'काय सुचवले' याचे उत्तर नाही.
कारण 2: दुसरे उत्तर उताऱ्यातील 'कुलूप' आणि 'हसणे' या तपशिलांचा अर्थ लावते. कुलूप = वाचकांना रोखणारा अडसर; हसणे = आदराने केलेली टीका. अशा प्रकारे पुरावा आणि स्पष्टीकरण यांची जोडणी होते.
म्हणून 5 गुणांच्या प्रश्नात केवळ सारांश न देता प्रत्येक मुद्द्यासाठी उताऱ्यातील शब्द पुरावा म्हणून दाखवावा.
2. 'वसंतच्या वागणुकीतून लेखक काय सुचवतो' याचे 8-10 ओळींत उत्तर लिहा.
Read the worked answer
वसंतने आपल्या पगारातून पुस्तके आणल्यावर ग्रंथपालाने ती कुलूपात ठेवली. ही कृती पुस्तकांचे रक्षण करण्यासाठी असली, तरी वाचकांपर्यंत पोहोचण्यापासून ती रोखते. वसंतचे 'पुस्तक कुलूपात ठेवली तर वाचक कसे येतील?' हे हसून विचारणे म्हणजे आतून नाराजी व्यक्त करणे, पण आदराने. लेखक सुचवतो की ज्ञानाचे खरे मूल्य वापरात आहे, साठवणीत नाही. ग्रंथपालाचा दृष्टिकोन 'सुरक्षितता' आहे, वसंतचा 'उपलब्धता'. लेखक वाचनालयाच्या व्यवस्थेला जबाबदारीची जाणीव करून देतो. म्हणून उत्तरात कुलूप, हसणे आणि प्रश्न यांचा अर्थ जोडावा.
3. परीक्षेत असा प्रश्न आला तर उत्तर लिहिण्याची पहिली पायरी काय असेल?
Read the worked answer
प्रथम प्रश्नातील क्रियापद आणि मागणी ओळखा: 'सुचवतो' = अर्थ; 'सांगा' = माहिती; 'तुलना करा' = फरक. त्यानंतर उताऱ्यातील दोन-तीन पुरावे चिन्हांकित करा. प्रत्येक मुद्द्यासाठी 'मुद्दा + पुरावा + स्पष्टीकरण' अशी जोडी बनवा. शेवटी उत्तर 8-10 ओळींत बसते का आणि प्रश्नाच्या सर्व भागांना स्पर्श करते का, हे तपासा.