UPMSP High School Marathi cheat sheet

गद्याचे प्रमुख प्रकार: कथा, कादंबरी, निबंध, चरित्र, आत्मचरित्र, प्रवासवर्णन, नाटक व एकांकिका.

कथेची अंगे: कथानक, पात्र, वातावरण, संघर्ष, चरमसीमा व उपसंहार; उताऱ्यातील घटना याच क्रमाने मांडाव्यात.

वैचारिक गद्यात 'कारण', 'म्हणून', 'उदाहरणार्थ', 'परंतु' हे जोडशब्द युक्तिवादाची पायरी दाखवतात.

प्रवासवर्णनात स्थळ, काळ, व्यक्ती व लेखकाचा अनुभव या चार घटकांचा शोध घ्यावा.

चरित्रात्मक गद्यात जन्म, शिक्षण, कार्य, अडचणी व योगदान हा कालक्रम महत्त्वाचा असतो.

'तात्पर्य' विचारल्यास उताऱ्याचा मध्यवर्ती विचार एका वाक्यात; 'सारांश' विचारल्यास परिच्छेदनिहाय मुद्दे लिहावेत.

पात्राचे स्वभाववैशिष्ट्य सिद्ध करताना उताऱ्यातील शब्द किंवा वाक्य उद्धृत करावे.

शीर्षक निवडताना मध्यवर्ती विषय, मुख्य पात्र व उताऱ्याचा शेवट यांचा विचार करावा; केवळ पहिल्या ओळीवरून शीर्षक ठरवू नये.

कवितेचे प्रकार: अभंग, ओवी, पद, भजन, लावणी, भावगीत, खंडकाव्य व महाकाव्य.

अक्षरगणांवर आधारित छंद = वृत्त; मात्रागणांवर आधारित छंद = जाती.

अनुप्रास = व्यंजनाची पुनरावृत्ती; यमक = शेवटच्या अक्षरांची समता; श्लेष = एकच शब्द अनेक अर्थ देणारा.

उपमा = 'सारखा/प्रमाणे' या शब्दांनी तुलना; रूपक = तुलना न करता आरोप; उत्प्रेक्षा = 'जणू/जसे' ने संभावना.

अतिशयोक्ती = प्रमाणाबाहेर वर्णन; मानवीकरण = निर्जीव वस्तूला मानवी गुण देणे.

अभंग हा भक्तीरसाचा काव्यप्रकार; ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ व तुकाराम यांचे अभंग प्रसिद्ध.

ओवी चार चरणांची लोककाव्यरचना; लावणी ठेक्यावर गायली जाते व शृंगार किंवा वीर रस दाखवते.

'मध्यवर्ती भाव' विचारल्यास कवितेतील प्रमुख भावना एका वाक्यात लिहावी; कवितेची पुनरावृत्ती करू नये.

गुणसंधी: अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ = अर्.

वृद्धीसंधी: अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ.

यणसंधी: इ/ई → य, उ/ऊ → व, ऋ → र; अयादी: ए + अ = अय, ओ + अ = अव.

समास: अव्ययीभाव (पहिला अव्यय), तत्पुरुष (दुसरा प्रधान), कर्मधारय (विशेषण-विशेष्य), द्विगु (संख्यावाचक), द्वंद्व (दोन्ही समान), बहुव्रीही (तिसरा अर्थ प्रधान).

कृत् प्रत्यय धातूपासून तर तद्धित प्रत्यय नाम किंवा विशेषणावरून नवीन शब्द तयार करतो.

शब्दांच्या जाती सात: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रयोगी अव्यय.

विभक्ती आठ: प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी, संबोधन.

कर्तरी प्रयोगात कर्ता प्रथमेत; कर्मणी प्रयोगात कर्म प्रथमेत व कर्ता तृतीयेत; भावे प्रयोगात क्रियापद नपुंसकलिंगी एकवचनी असते.

अपठित गद्यांशाची सर्व उत्तरे उताऱ्यातील माहितीवर आधारित असतात; बाह्य ज्ञान जोडू नये.

शीर्षक 3-5 शब्दांत, मध्यवर्ती विषय दर्शवणारे व उताऱ्याच्या आशयाशी सुसंगत असावे.

'कारण सांगा' म्हणजे उताऱ्यातील कारणवाचक वाक्य जसेच तसे लिहावे.

'विरुद्धार्थी शब्द' प्रश्नात उताऱ्यातील शब्दाचा विरुद्ध अर्थ देणारा एकच शब्द लिहावा.

'वाक्य पूर्ण करा' प्रश्नात उताऱ्यातील योग्य शब्द भरावा; स्वतःची रचना टाळावी.

आशय = मध्यवर्ती विचार; सारांश = परिच्छेदनिहाय संक्षिप्त पुनर्कथन.

अवघड शब्दाचा अर्थ संदर्भावरून ठरवावा; शब्दकोशातील पहिला अर्थच योग्य असे गृहीत धरू नये.

उताऱ्यातील वाक्यांची संख्या किंवा परिच्छेद संख्या विचारल्यास तंतोतंत मोजून लिहावे.

औपचारिक पत्राचा क्रम: प्रेषकाचा पत्ता → दिनांक → प्राप्तकर्त्याचा पत्ता → विषय → आदरार्थी संबोधन → मजकूर → आभार → स्वाक्षरी.

अनौपचारिक पत्रात विषय ऐच्छिक; संबोधन 'प्रिय/आदरणीय'; शेवटी 'आपला/आपली' असा शब्द.

विषय ओळ 4-6 शब्दांत, पत्राच्या डाव्या बाजूला दिनांकानंतर लिहावी.

निबंधाची रचना: प्रस्तावना (1 परिच्छेद), विस्तार (2-3 परिच्छेद), उपसंहार (1 परिच्छेद).

प्रसंगलेखनात घटनेचे स्थळ, वेळ, पात्रे व परिणाम या क्रमाने वर्णन करावे.

जाहिरातीत आकर्षक शीर्षक, उत्पादनाचे नाव, वैशिष्ट्ये, किंमत व संपर्क क्रमाने द्यावे.

सारांशलेखनात मूळ उताऱ्याच्या साधारणतः एकतृतीयांश शब्द वापरावे; स्वतःचे मत जोडू नये.

पत्रलेखनात 'आपला विश्वासू' हे शिक्षक किंवा अधिकाऱ्यांसाठी; मित्रांना 'आपला मित्र' असे लिहावे.

पूरक पाठ्यपुस्तकातील पाठ कथा, चरित्र, लोककथा व एकांकिका या साहित्यप्रकारांतून निवडले जातात.

कथेचा बोध शेवटच्या परिच्छेदातील पात्रांच्या कृती व त्यांच्या परिणामावरून काढावा.

पात्रांची नावे, नाती व प्रमुख कृती परीक्षेत थेट विचारल्या जातात.

एकांकिकेत एक अंक, थोडी पात्रे व एकच स्थळ असते; कथानक संक्षिप्त असते.

लोककथेत साधी भाषा, अतिशयोक्ती व शिकवण असते; पात्रे सामान्य लोकांचे प्रतिनिधी असतात.

'शीर्षक का योग्य आहे' या प्रश्नात शीर्षक व मध्यवर्ती घटना किंवा पात्र यांचा संबंध लिहावा.

पूरक पाठातील कविता असल्यास तिचा मध्यवर्ती भाव व अलंकार विचारले जातात.