UPMSP High School Marathi flashcards
UPMSP High School Marathi · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- ललित गद्य
- ललित गद्य हे कलात्मक व भावनाप्रधान गद्य होय; यात लेखकाचे वैयक्तिक अनुभव, कल्पना व सौंदर्यपूर्ण भाषा असते. कथा, निबंध व चरित्र ही त्याची उदाहरणे आहेत.
- वैचारिक गद्य
- वैचारिक गद्यात लेखक एखाद्या विचाराची मांडणी युक्तिवादाने करतो. त्यात कारण, उदाहरण व निष्कर्ष यांचा क्रम असतो; वाचकाला पटवणे हा त्याचा मुख्य उद्देश असतो.
- प्रवासवर्णन
- प्रवासवर्णनात लेखकाने भेट दिलेल्या स्थळांचे, तेथील लोकांचे व स्वतःच्या अनुभवांचे वर्णन असते. स्थळ, काळ व वातावरण यांचे तपशील त्यात महत्त्वाचे असतात.
- चरित्रात्मक गद्य
- चरित्रात्मक गद्यात एखाद्या व्यक्तीचा जन्म, शिक्षण, कार्य व समाजातील योगदान कालक्रमाने मांडले जाते. आत्मचरित्रात ती व्यक्ती स्वतःचे अनुभव स्वतः लिहिते.
- गद्यातील संवाद
- संवादातून पात्रांचे स्वभाव, भावना व नाती उघड होतात. संवादाची भाषा पात्राच्या शिक्षण, प्रदेश व स्थानाला साजेशी असते; त्या भाषेवरून पात्र ओळखता येते.
- अनुप्रास अलंकार
- एका किंवा जवळच्या ओळीत एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण होतो, त्यास अनुप्रास अलंकार म्हणतात. उदा. 'चंचल चित्त चकोर'.
- उपमा अलंकार
- दोन वस्तूंमधील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे', 'वाणी' या शब्दांनी दाखवले जाते, त्यास उपमा अलंकार म्हणतात. उदा. 'मुख कमळासारखे'.
- रूपक अलंकार
- आरोप्य व आरोप अशा दोन वस्तूंमध्ये अभेद दाखवून एकाला दुसरेच म्हटले जाते, त्यास रूपक अलंकार म्हणतात. उदा. 'चंद्र हे मुख'.
- अभंग
- अभंग हा मराठी भक्तीकाव्यातील प्रकार आहे; साधारणतः चार चरणांचा असतो व भक्तीभाव व्यक्त करतो. ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ व तुकाराम यांनी अभंग रचले.
- ओवी
- ओवी ही चार चरणांची मराठी लोककाव्यरचना आहे; ती मुख्यतः भक्ती, शेती व दैनंदिन जीवनातील भावना व्यक्त करते. स्त्रिया ओव्या गातात.
- वृत्त आणि जाती
- अक्षरगणांवर आधारित छंदास वृत्त म्हणतात; मात्रागणांवर आधारित छंदास जाती म्हणतात. वृत्तात अक्षरे मोजली जातात, तर जातीत मात्रा मोजल्या जातात.
- गुणसंधी
- अ किंवा आ यांच्या पुढे इ, ई आले असता 'ए' होतो; उ, ऊ आले असता 'ओ' होतो. या स्वरसंधीला गुणसंधी म्हणतात. उदा. सूर्य + उदय = सूर्योदय.
- वृद्धीसंधी
- अ किंवा आ यांच्या पुढे ए, ऐ आले असता 'ऐ' होतो; ओ, औ आले असता 'औ' होतो. या संधीस वृद्धीसंधी म्हणतात. उदा. एक + एक = एकैक.
- यणसंधी
- इ, ई, उ, ऊ, ऋ यांच्या पुढे विजातीय स्वर आला असता अनुक्रमे य, व, र होतो. या संधीस यणसंधी म्हणतात. उदा. प्रति + एक = प्रत्येक.
- अव्ययीभाव समास
- ज्या समासात पहिला शब्द अव्यय असतो व समस्तपद अव्ययच राहते, त्यास अव्ययीभाव समास म्हणतात. उदा. प्रतिदिन, यथाशक्ती, आजीवन.
- बहुव्रीही समास
- ज्या समासातील दोन्ही शब्द गौण होऊन तिसरा वेगळा अर्थ प्रधान होतो, त्यास बहुव्रीही समास म्हणतात. उदा. दशानन = दहा मुखे असलेला रावण.
- कर्मणी प्रयोग
- ज्या वाक्यात कर्म प्रथमा विभक्तीत व कर्ता तृतीया विभक्तीत असतो, त्यास कर्मणी प्रयोग म्हणतात. क्रियापद कर्मानुसार बदलते. उदा. रामाने ग्रंथ वाचला.
- उभयान्वयी अव्यय
- दोन शब्द, वाक्ये किंवा वाक्यांश जोडणाऱ्या अविकारी शब्दास उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. उदा. आणि, किंवा, पण, म्हणून, तर.
- कृदंत प्रत्यय
- धातूपासून नवीन शब्द तयार करणाऱ्या प्रत्ययास कृदंत प्रत्यय म्हणतात. उदा. 'लेख' धातूपासून लेखक, 'वाच' धातूपासून वाचक.
- अपठित गद्यांश
- पूर्वी न वाचलेला, परीक्षेत दिलेला गद्यउतारा म्हणजे अपठित गद्यांश. त्याची उत्तरे केवळ उताऱ्यातील माहितीवरून द्यावी लागतात, बाह्य ज्ञानावरून नाही.
- शीर्षक
- गद्यांशाचा मध्यवर्ती विचार थोडक्यात मांडणाऱ्या शब्दसमूहास शीर्षक म्हणतात. शीर्षक उताऱ्याच्या विषयाशी सुसंगत व मुद्देसूद असावे.
- सारांश
- मूळ उताऱ्यातील मुख्य विचार संक्षिप्त शब्दांत मांडणे म्हणजे सारांश. सारांशात स्वतःचे मत किंवा नवीन माहिती जोडू नये.
- आशय
- उताऱ्याचा मध्यवर्ती किंवा गर्भित अर्थ म्हणजे आशय. आशय सांगताना घटनांची पुनरावृत्ती न करता मुख्य विचार एका परिच्छेदात लिहावा.
- औपचारिक पत्र
- शाळा, कार्यालय किंवा अधिकाऱ्यास लिहिलेल्या पत्रास औपचारिक पत्र म्हणतात. त्यात प्रेषक, दिनांक, पत्ता, विषय, आदरार्थी संबोधन व स्वाक्षरी असते.
- अनौपचारिक पत्र
- नातेवाइकांना किंवा मित्रांना लिहिलेल्या पत्रास अनौपचारिक पत्र म्हणतात. त्यात 'प्रिय' संबोधन व शेवटी 'आपला' असा शब्द असतो.
- विषय ओळ
- पत्रातील मजकुराचा विषय थोडक्यात दर्शवणारी ओळ म्हणजे विषय ओळ. ती साधारणतः चार ते सहा शब्दांत लिहावी.
- निबंध
- एखाद्या विषयावर प्रस्तावना, विस्तार व उपसंहार या क्रमाने लिहिलेला गद्यलेख म्हणजे निबंध. त्यात विचारांची सुसंगत मांडणी आवश्यक असते.
- जाहिरात
- वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती आकर्षकपणे लोकांपर्यंत पोहोचवणारे लेखन म्हणजे जाहिरात. त्यात शीर्षक, वैशिष्ट्ये, किंमत व संपर्क असतो.
- पूरक पाठ्यपुस्तक
- मुख्य पाठ्यपुस्तकाबरोबर वाचनवाढीसाठी दिलेले अतिरिक्त पुस्तक म्हणजे पूरक पाठ्यपुस्तक. त्यात कथा, चरित्रे व लोककथा असतात.
- कथेचा बोध
- कथेच्या शेवटी मिळणारा नैतिक किंवा जीवनविषयक संदेश म्हणजे कथेचा बोध. तो कथेतील पात्रांच्या कृती व परिणामावरून काढावा लागतो.
- एकांकिका
- एका अंकात संपणारे, थोड्या पात्रांचे व एकाच स्थळी घडणारे नाट्यरूप म्हणजे एकांकिका. त्यात कथानक संक्षिप्त व संवाद अर्थपूर्ण असतो.
- लोककथा
- पिढ्यानपिढ्या तोंडी परंपरेने चालत आलेली, लोकजीवनातील कथा म्हणजे लोककथा. तिच्यात साधी भाषा, अतिशयोक्ती व शिकवण असते.