UPMSP High School Marathi key terms

गद्य म्हणजे अशी लेखनशैली जी ओळींच्या बंधनाशिवाय सलग वाक्यांत मांडली जाते; त्यात कथा, निबंध, चरित्र, पत्र अशा अनेक प्रकारांचा समावेश होतो.

कथा हा गद्यातील एक प्रकार आहे ज्यात एक किंवा अनेक पात्रांभोवती घडणाऱ्या घटनांची क्रमबद्ध मांडणी असते; तिला सुरुवात, बांधणी आणि शेवट असतो.

निबंध म्हणजे एखाद्या विषयावर स्वतंत्र विचार मांडणारे गद्यलेखन; त्यात प्रस्तावना, विषयविस्तार आणि समारोप असे भाग असतात आणि लेखकाची भूमिका स्पष्ट दिसते.

चरित्र हा गद्यप्रकार एखाद्या व्यक्तीचे जीवन, कार्य, गुण आणि योगदान यांचे वर्णन करतो; तो व्यक्तीच्या जन्मापासून महत्त्वाच्या घटनांपर्यंत माहिती क्रमाने मांडतो.

संवाद म्हणजे दोन किंवा अधिक पात्रांमधील बोलण्याची देवाणघेवाण; गद्यात तो पात्रांची भावना, स्वभाव आणि कथेतील पुढील घडामोड स्पष्ट करण्यासाठी वापरला जातो.

पात्र म्हणजे कथेत किंवा नाटकात कृती करणारी व्यक्ती; त्याच्या बोलण्या, वागण्या आणि निर्णयांवरून कथेचा प्रवाह पुढे सरकतो आणि संघर्ष उभा राहतो.

कविता म्हणजे भावना, कल्पना आणि अनुभव यांना लयबद्ध, संक्षिप्त आणि प्रभावी शब्दांत मांडणारे साहित्यिक स्वरूप; तिच्यात छंद, अलंकार आणि शब्दांची नेमकी निवड महत्त्वाची असते.

काव्य हे कवितेच्या व्यापक अर्थाने वापरले जाणारे साहित्यस्वरूप आहे; त्यात पद्य, छंदबद्ध रचना आणि भावपूर्ण अभिव्यक्ती यांचा समावेश होतो आणि ते मनाला आनंद देते.

छंद म्हणजे कवितेतील अक्षरसंख्या, गण आणि लय यांचे ठराविक बंधन; तो पाळल्यामुळे कवितेला नादमयता येते आणि ती सहज पाठ होते.

वृत्त म्हणजे ठराविक गण आणि अक्षरांच्या नियमांनुसार बांधलेली छंदबद्ध रचना; प्रत्येक वृत्ताचे स्वतःचे नाव आणि लय असते, जी कवितेला स्थिर घडवते.

अलंकार म्हणजे कवितेची भाषा सजवणारा उपमा, रूपक, अनुप्रास यांसारखा शब्दालंकार किंवा अर्थालंकार; त्यामुळे भावना अधिक सुंदर आणि प्रभावी रीतीने व्यक्त होते.

उपमा हा अलंकार आहे ज्यात एका वस्तूला किंवा व्यक्तीला अगदी जवळच्या दुसऱ्या वस्तूशी 'सारखा', 'प्रमाणे' अशा शब्दांनी तुलना केली जाते.

अनुप्रास हा शब्दालंकार आहे ज्यात एकाच अक्षराची किंवा वर्णाची आवृत्ती जवळपासच्या शब्दांत होते; त्यामुळे कवितेला लय आणि संगीतमयता प्राप्त होते.

यमक म्हणजे कवितेच्या दोन किंवा अधिक ओळींच्या शेवटी समान ध्वनी येणे; त्यामुळे कवितेला ताल, पुनरावृत्ती आणि स्मरण सोपे होण्याचा गुण येतो.

रूपक हा अलंकार आहे ज्यात उपमेयाचे उपमानाशी अभेद्य असे साम्य दाखवले जाते; 'सोनेरी सूर्य' अशा रचनेत सूर्याला सोने म्हटले जाते, तुलना स्पष्ट शब्दांत न करता.

संधी म्हणजे दोन शब्द किंवा शब्दांचे टोक एकमेकांना जोडताना त्यांच्यातील ध्वनींचे होणारे एकत्रीकरण; यामुळे नवीन शब्द तयार होतो आणि उच्चार सुलभ होतो.

समास म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एकच संक्षिप्त शब्द तयार होणे; त्यातील शब्दांमधील संबंध लक्षात ठेवून समासाचा प्रकार ठरवला जातो.

उपसर्ग म्हणजे शब्दाच्या आधी जोडला जाणारा अर्थपूर्ण अक्षरसमूह; तो मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतो किंवा त्यात विशेष अर्थ जोडतो, उदाहरणार्थ 'प्र' + 'गती'.

प्रत्यय म्हणजे शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा अक्षरसमूह; तो नवीन शब्द तयार करतो किंवा शब्दाचा व्याकरणीय अर्थ बदलतो, जसे 'लेखक' येथे 'अक'.

विभक्ती म्हणजे वाक्यातील शब्दाचे कारक व दिशा दाखवणारे प्रत्यय; मराठीत प्रथमा, द्वितीया, तृतीया अशा विभक्ती असून त्या नामाचा वाक्यातील संबंध स्पष्ट करतात.

वचन म्हणजे शब्दाच्या एकवचन किंवा अनेकवचन या रूपातून व्यक्त होणारी संख्या; नाम, सर्वनाम आणि क्रियापद यांचे रूप वचनानुसार बदलते आणि वाक्यातील सुसंगती राखली जाते.

लिंग म्हणजे नाम किंवा सर्वनाम पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी की नपुंसकलिंगी आहे हे दाखवणारा व्याकरणीय गुणधर्म; त्यानुसार विशेषण आणि क्रियापदाची रूपे बदलतात.

विशेषण म्हणजे नामाबद्दल अधिक माहिती देणारा शब्द; ते नामाचा गुण, रंग, आकार, संख्या किंवा स्थिती स्पष्ट करते आणि नामाच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.

क्रियापद म्हणजे वाक्यात कृती, घटना किंवा स्थिती दाखवणारा शब्द; ते कर्ता, काळ आणि वचन यांनुसार बदलते आणि वाक्य पूर्ण करण्यास मदत करते.

काळ म्हणजे क्रियापदाने दाखवलेली कृती कोणत्या वेळी घडली हे स्पष्ट करणारी व्याकरणीय संकल्पना; मराठीत वर्तमान, भूत आणि भविष्य असे मुख्य काळ असतात.

म्हणी म्हणजे अनुभवातून तयार झालेले संक्षिप्त, लोकप्रिय आणि अर्थपूर्ण वाक्य; ती वाक्यात वापरल्यास विचार अधिक ठोस आणि सांस्कृतिक संदर्भासह व्यक्त होतो.

वाक्प्रचार म्हणजे शब्दांचा असा स्थिर समूह ज्याचा अर्थ शब्दांच्या थेट अर्थापेक्षा वेगळा असतो; तो भाषेत सौंदर्य आणि विशिष्ट अर्थ निर्माण करतो.

समानार्थी शब्द म्हणजे जवळपास एकच अर्थ व्यक्त करणारे वेगवेगळे शब्द; त्यांचा योग्य संदर्भात वापर केल्यास भाषेतील पुनरावृत्ती टळते आणि अभिव्यक्ती समृद्ध होते.

विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे एकमेकांच्या विरोधी अर्थ असलेले शब्द; उदाहरणार्थ 'उंच' आणि 'बुटका', अशा जोड्यांमुळे वाक्यातील फरक व विरोध स्पष्ट होतो.

अपठित गद्यांश म्हणजे परीक्षेत पूर्वी न वाचलेला नवीन गद्य उतारा; त्याचा मुख्य विचार, तपशील आणि भाषिक बारकावे समजून घेऊन प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतात.

मुख्य विचार म्हणजे अपठित गद्यांशाचा केंद्रीय अर्थ किंवा लेखकाने मांडलेला महत्त्वाचा मुद्दा; तो ओळखल्यास उताऱ्यातील तपशील आणि प्रश्नांची दिशा स्पष्ट होते.

सारांश म्हणजे एखाद्या उताऱ्यातील मुख्य मुद्दे अगदी थोडक्यात आपल्या शब्दांत मांडणे; त्यात तपशील वगळून मूळ विचार टिकवला जातो आणि शब्दमर्यादा पाळली जाते.

निबंध लेखन म्हणजे दिलेल्या विषयावर प्रस्तावना, विषयविस्तार आणि समारोप या क्रमाने स्वतःचे विचार लिहिणे; त्यात उदाहरणे, योग्य मांडणी आणि भाषिक शुद्धता महत्त्वाची असते.

पत्रलेखन म्हणजे विचार, माहिती किंवा भावना पत्राद्वारे लिखित स्वरूपात व्यक्त करणे; त्यात योग्य पत्ता, आदरार्थी संबोधन, मुख्य मजकूर आणि समारोप यांचा समावेश होतो.

औपचारिक पत्र म्हणजे शाळा, कार्यालय किंवा संस्थेला अधिकृत कारणासाठी लिहिले जाणारे पत्र; त्याची भाषा औपचारिक, संक्षिप्त आणि नम्र असते तसेच विषय स्पष्ट लिहिला जातो.

अनौपचारिक पत्र म्हणजे नातेवाईक, मित्र किंवा परिचितांना वैयक्तिक गोष्टींसाठी लिहिले जाणारे पत्र; त्यात आपुलकीचा सूर असतो आणि भाषा सहज, मैत्रीपूर्ण असते.

जाहिरात म्हणजे वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती आकर्षक पद्धतीने लोकांपर्यंत पोहोचवणे; कमी शब्दांत संदेश, फायदे आणि संपर्क यांचा समावेश केलेला असतो.

पूरक पाठ्यपुस्तक म्हणजे मुख्य पाठ्यपुस्तकाबरोबर वाचनासाठी दिलेले अतिरिक्त पुस्तक; त्यातील पाठ विहंगम अभ्यासासाठी असतात आणि परीक्षेत संदर्भ, पात्र किंवा विचार समजून घेण्यास मदत करतात.

संदर्भ म्हणजे उताऱ्यातील एखादे वाक्य किंवा कवितेच्या ओळी कोणत्या पाठातून, कोणत्या प्रसंगात आणि कोणाच्या तोंडून आल्या आहेत हे स्पष्ट करणे; उत्तर लिहिताना तो पाठ व प्रसंग यांचा उल्लेख आवश्यक असतो.