कवितेतील अलंकाराची निवड: अनुप्रास की यमक?
कविता विभागात 3 गुणांचा प्रश्न असतो. पुढील चार ओळी दिल्या आहेत: 'सळसळत्या सरींनी सृष्टी सजली, / हिरवी हिरवी धरती हसली; / पक्ष्यांचे गीत मधुर झाले, / मनातील दुःख सारे गेले.' प्रश्न: 'या कवितेत कोणता अलंकार आहे आणि कवीचा भाव काय?' दोन विद्यार्थी वेगळी उत्तरे देतात. पहिला म्हणतो, 'फक्त यमक आहे, कारण सजली-हसली आणि झाले-गेले यांची जोडी आहे.' दुसरा म्हणतो, 'अनुप्रास आणि यमक दोन्ही आहेत; स-चा पुनरुच्चार आणि शेवटच्या शब्दांची जोडी.' शिक्षक म्हणतात, 'अलंकार ओळखताना केवळ शब्दांची जोडी पाहू नका; आवाजाची पुनरावृत्ती आणि अर्थाचा संबंधही पाहा.' विद्यार्थ्याला 3 गुणांत उत्तर द्यायचे आहे. त्याने अलंकाराची नावे आणि उदाहरणे यांची निवड करताना अतिशयोक्ती टाळावी लागते. प्रश्नाला 8 ओळींची मर्यादा आहे. कवितेचा भावार्थ आनंदाचा आहे, पण अलंकाराचे नाव देताना काळजी घ्यावी. उत्तरात पहिले नाव, नंतर उदाहरण, नंतर स्पष्टीकरण अशी मांडणी अपेक्षित आहे.
1. कोणते उत्तर अधिक पूर्ण आहे आणि का?
Read the worked answer
दुसरे उत्तर अधिक पूर्ण आहे, कारण ते अलंकाराची नावे देत नाही तर उदाहरणही देते. 'सळसळत्या सरींनी सृष्टी सजली' मध्ये 'स' चा पुनरुच्चार स्पष्ट आहे, हा अनुप्रास. 'सजली-हसली' मध्ये शेवटचा 'ली' भाग जुळतो, पण पूर्ण ध्वनी जुळत नाही; म्हणून यमकाचा दावा कमकुवत आहे. 3 गुणांत नाव + उदाहरण + स्पष्टीकरण अपेक्षित असते. पहिले उत्तर केवळ एक अलंकार सांगते आणि स्पष्ट पुरावा देत नाही.
2. उत्तरात अतिशयोक्ती टाळण्यासाठी काय करावे?
Read the worked answer
प्रत्येक अलंकारासाठी कवितेतील नेमका शब्द किंवा ओळ दाखवा. जर जवळच्या शब्दांत एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती असेल तर अनुप्रास; शेवटच्या अक्षरांची जोडी असेल तर यमक; तुलना असेल तर उपमा. एकाच ओळीत दोन अलंकार असू शकतात, पण प्रत्येकासाठी स्वतंत्र पुरावा द्यावा. 'खूप सुंदर' अशी स्तुती नको; नाव आणि पुरावा हवा.
3. कवीचा भाव सांगताना कोणता आधार घ्याल?
Read the worked answer
शब्दांची निवड पाहा: 'हिरवी हिरवी', 'मधुर', 'आनंद' हे आशावाद दर्शवतात. 'दुःख सारे गेले' म्हणजे नकारात्मक भावाचा अंत. म्हणून भाव आनंदाचा आहे. पण केवळ 'आनंद' असा एक शब्द न लिहिता कवितेतील पुरावा द्यावा; म्हणजे भावार्थ आणि अलंकार यांची सांगड घालावी.