गद्य (Prose)
गद्य घटक पाठ्यपुस्तकातील पाठांचे आकलन, पात्रविश्लेषण आणि लेखकाचा उद्देश तपासतो. UPMSP हायस्कूल मराठीत गद्यातून पाठाधारित प्रश्न, शीर्षकाचे औचित्य, पात्रांचे स्वभाव, वाक्यार्थ आणि सारांश येतो. उत्तर देताना पाठातील पुरावा आणि स्वतःचे स्पष्टीकरण यांची जोडी आवश्यक आहे.
पाठ वाचनाची पद्धत
- पहिले वाचन: मुख्य विचार, घटनाक्रम, पात्रांची नावे. दुसरे वाचन: कारण-परिणाम, संवाद, लेखकाचे वाक्य अधोरेखित करा.
- प्रस्तावना आणि लेखकपरिचय वेगळे ठेवा; कवी आणि लेखक एकच मानू नका.
- शब्दार्थ संदर्भातून काढा; शब्दकोशातील अर्थ वाक्यात बसवून पाहा.
- सारांश लिहिताना मूळ पाठातील काल, पात्रे आणि मुख्य घटना टिकवा; शेवटचे वाक्य संदेश देणारे ठेवा.
उत्तरलेखन
- प्रश्नातील सूचना ओळखा: स्पष्ट करा म्हणजे कारणासह; थोडक्यात म्हणजे दोन-तीन वाक्ये; उदाहरणासह म्हणजे पाठातील प्रसंग.
- प्रत्येक उत्तरात पाठातील शब्द जोडा; मत विचारले तर पाठातील आधार द्या.
कार्यरत उदाहरण
प्रश्न: शीर्षकाचे औचित्य स्पष्ट करा. पायऱ्या: (1) शीर्षकातील शब्द पाठात कुठे येतो ते शोधा; (2) तो मुख्य विचार किंवा घटनेशी कसा जोडतो ते सांगा; (3) शीर्षक बदलल्यास काय गमावले ते एका वाक्यात लिहा. उदा. हिमालयाचे बोट असे शीर्षक हिमालयाचे वर्णन आणि प्रेरणादायी बोट असे दुहेरी अर्थ देत असल्याने योग्य. फक्त योग्य आहे असे लिहिल्यास कारणाचे गुण जातात.
गुण कापणारे सापळे
- पात्राचे नाव किंवा प्रसंग बदलणे; पाठ न वाचता सामान्य उत्तर लिहिणे.
- प्रस्तावना आणि सारांश यात गोंधळ; शीर्षकाचे कारण न देणे.
- दोन भिन्न प्रश्नांची उत्तरे एकाच परिच्छेदात मिसळणे.