पद्य (Poetry)
पद्य घटक कवितेचा अर्थ, रस, अलंकार, छंद आणि कवीचा संदेश तपासतो. UPMSP हायस्कूल मराठीत कवितेचा सरळ अर्थ, लक्ष्यार्थ, प्रतीक, वृत्त आणि भावार्थ यांवर प्रश्न येतात. उत्तरात कवितेतील ओळ आधार म्हणून वापरणे महत्त्वाचे.
अर्थ आणि भाव
- पहिले पद्य वाचून कवितेचा विषय; पुढील पद्यांतून भावना आणि संदेश शोधा.
- शब्दशः अर्थ वेगळा आणि लक्ष्यार्थ वेगळा ठेवा; प्रतीक असल्यास ते स्पष्ट करा.
- रस ओळखताना भावनेचा प्रकार सांगा: शृंगार, वीर, करुण, भक्ती, शांत.
अलंकार आणि छंद
- उपमा: वाचक शब्द (सारखा, सम, प्रमाणे) असतो. रूपक: समानाधिकरण अभेद; उदा. मुखचंद्र.
- अनुप्रास: एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती; यमक: ओळींच्या शेवटी समान ध्वनी.
- छंद ओळखताना प्रत्येक चरणातील अक्षरे मोजा; यति कुठे आहे ते पाहा. अनुष्टुभ 8 अक्षरे प्रति चरण; शार्दूलविक्रीडित 19 अक्षरे, यति 12+7.
कार्यरत उदाहरण
ओळ: हे मुख चंद्रासम आहे. पायऱ्या: (1) चंद्रासम हा वाचक शब्द आहे; (2) मुख आणि चंद्र यांची तुलना आहे; (3) म्हणून उपमा. जर मुखचंद्र असेल तर वाचक शब्द नाही आणि अभेद सुचवला जातो, म्हणून रूपक. फक्त अलंकाराचे नाव न लिहिता ओळीतील शब्द दाखवा.
गुण कापणारे सापळे
- अक्षरे न मोजता छंदाचे नाव अंदाजाने लिहिणे.
- अलंकार फक्त नाव देणे; उदाहरण न देणे.
- कवीच्या जीवनातील घटना कवितेचा अर्थ म्हणून चिकटवणे.
- मात्रा आणि अक्षरे यात गोंधळ करणे.