व्याकरण (Grammar)
व्याकरण घटक शब्दांची रचना, वाक्यातील कार्य आणि भाषेचे नियम तपासतो. UPMSP हायस्कूल मराठीत समास, संधी, अलंकार, कारक-विभक्ती, शब्दभेद, समानार्थी-विरुद्धार्थी आणि म्हणी-वाक्प्रचार यांवर प्रश्न येतात. प्रत्येक उत्तरात विग्रह, कारण किंवा उदाहरण दाखवा.
समास
- विग्रह करा, पूर्वपदाची विभक्ती पाहा, मग प्रकार ठरवा: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व, बहुव्रीही.
- राजपुत्र = राजाचा पुत्र (षष्ठी तत्पुरुष); महाराज = महान राजा (कर्मधारय); पंचवटी = पाच वटांचा समूह (द्विगु); आईवडील = द्वंद्व; चतुर्भुज = चार भुजा असलेला (बहुव्रीही).
संधी आणि शब्दभेद
- स्वरसंधीत दीर्घ, गुण, वृद्धी, यण, अयादी ओळखा. सूर्य + उदय = सूर्योदय (अ + उ = ओ, गुण संधी).
- शब्दभेद: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, अव्यय; कारक: कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध, अधिकरण, संबोधन.
कार्यरत उदाहरण
प्रश्न: चतुर्भुज समास ओळखा. पायऱ्या: (1) विग्रह: चार भुजा असलेला; (2) कोणतेही पूर्वपद विभक्तीचे नाही; (3) समासाचा अर्थ तिसऱ्या व्यक्तीकडे (विष्णू) जातो; म्हणून बहुव्रीही. जर फक्त चार भुजा असे अर्थ केला तर प्रकार चुकतो.
गुण कापणारे सापळे
- समासाचा विग्रह न लिहिणे; बहुव्रीही आणि कर्मधारय गोंधळणे.
- संधीचे नाव न देणे; कारकात विभक्तीप्रत्यय न पाहणे.
- समानार्थी शब्द चुकीच्या संदर्भात देणे; म्हणीचा अर्थ शब्दशः लिहिणे.