ରସ ଓ ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଭୂମିକା

ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ:

	ଅଳଙ୍କାର (୨)	ରସ (୧)	କାରଣ (୧)	ମୋଟ
X	୧	୧	୦	୨
Y	୨	୦	୧	୩

X ର 'ଉପମା' ଆଂଶିକ ସଠିକ୍: 'ଯେମିତି କୁମୁଦ ଫୁଟେ ନୀରେ' ଏକ ଉପମା। ମାତ୍ର ସେ ପ୍ରଥମ ଚରଣର 'ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର' ଓ 'ଆଖି ତାରା' ରୂପକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ତେଣୁ ଅଳଙ୍କାର ୧। 'ଶୃଙ୍ଗାର' ଲେବଲ୍ ଠିକ୍ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କାରଣ 'ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବାଚକ' ନୁହେଁ; ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିରହ ହେତୁ ଏହା ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ଶୃଙ୍ଗାର। ତେଣୁ ରସ ୧, କାରଣ ୦। Y ର 'ରୂପକ' ପ୍ରଧାନ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଠିକ୍, କାରଣ ମୁଖକୁ ସିଧା ଚନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଇଛି, 'ସମାନ' ଶବ୍ଦ ନାହିଁ; ତେଣୁ ୨। ମାତ୍ର 'କରୁଣ' ଏକମାତ୍ର ରସ ନୁହେଁ; ବିରହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନାୟିକା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି, ତେଣୁ ପ୍ରଧାନ ରସ ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ଶୃଙ୍ଗାର। ତେଣୁ ରସ ୦, କାରଣ ୧ (ପ୍ରସଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିଛି)।

ଏହି ଯୁକ୍ତି 'କୀୱାର୍ଡ ସ୍ପଟିଂ' ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। 'ଯେମିତି' ଶବ୍ଦ ଉପମାର ସଙ୍କେତ ହୋଇପାରେ, ମାତ୍ର ଅଳଙ୍କାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ: (୧) କେଉଁ ଉପାଦାନକୁ କାହା ସହ ତୁଳନା କରାଯାଉଛି? (୨) ତୁଳନାଟି ପ୍ରଧାନ ନା ଗୌଣ? (୩) ପୂରା ପଦରେ କେତେ ଜାଗାରେ ଏହା ଘଟେ? ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଚରଣରେ 'ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର' ଓ 'ଆଖି ତାରା'-ଦୁଇଟି ରୂପକ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଚରଣରେ ଗୋଟିଏ ଉପମା। ରୂପକ ପ୍ରଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି, ଉପମା ତାହାର ଅଙ୍ଗ। ତେଣୁ ପ୍ରଧାନ ଅଳଙ୍କାର ରୂପକ; ଉପମା ଗୌଣ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀକୁ କହିବି: 'ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ଗଠନ ଦେଖ; ପ୍ରଥମେ ପୂରା ପଦର ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ର ଚିହ୍ନଟ କର।'

ରସ ପ୍ରସଙ୍ଗ-ନିର୍ଭର। ଏଠାରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିରହ; ତେଣୁ କରୁଣ ଆସିପାରେ। ମାତ୍ର ପଦରେ ନାୟିକା ପ୍ରିୟତମର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି; ଏହା ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ଶୃଙ୍ଗାର। କରୁଣ ଏହାର ସହଚର ଭାବ, ପ୍ରଧାନ ନୁହେଁ। ଯଦି ପଦରେ କେବଳ ବିରହର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥାଆନ୍ତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ନ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ କରୁଣ ପ୍ରଧାନ ହେଉଥାନ୍ତା। ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ସ୍ତର ଅଛି: ବାହ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ବିରହ। ସେଥିପାଇଁ ଉତ୍ତରରେ 'ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ଶୃଙ୍ଗାର, କରୁଣ ଗୌଣ' ଲେଖିବା ଉଚିତ।