WBCHSE HS First Language Odia cheat sheet
WBCHSE HS First Language Odia · Keep the key ideas within reach.
ଗଦ୍ୟ (Gadya) – ପାଠ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ଗଳ୍ପ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ପ୍ରବନ୍ଧର ତିନି ଅଙ୍ଗ: ଉପକ୍ରମ (ବିଷୟ ପରିଚୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ), ବିସ୍ତାର (ଯୁକ୍ତି, ଉଦାହରଣ, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ), ଉପସଂହାର (ସାରାଂଶ ଓ ଲେଖକର ମନ୍ତବ୍ୟ)।
ଗଳ୍ପର ଉପାଦାନ ଛଅ: ଘଟଣା, ଚରିତ୍ର, ପରିବେଶ, ସଂଘର୍ଷ, ଚରମ ବିନ୍ଦୁ (climax) ଓ ଉପସଂହାର; ଚରମ ବିନ୍ଦୁ ପରେ ଘଟଣା ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଯାଏ।
ଆତ୍ମଜୀବନୀ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ('ମୁଁ')ରେ ଲେଖକର ନିଜ ଜୀବନ କହେ; ଜୀବନୀ ଅନ୍ୟ ଲେଖକ ଦ୍ୱାରା ତୃତୀୟ ପୁରୁଷରେ ଲେଖାଯାଏ।
ଭ୍ରମଣକାହାଣୀରେ ସ୍ଥାନ, ପଥ, ଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ ଓ ଲେଖକର ପ୍ରକୃତ ଅନୁଭୂତି ପ୍ରଧାନ; ଏଥିରେ କାଳ୍ପନିକ ଚରିତ୍ର ନଥାଏ।
ଶୀର୍ଷକର ଯଥାର୍ଥତା ପରୀକ୍ଷା: ଶୀର୍ଷକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାବ, ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ବା ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣା ସହ ମେଳ ଖାଉଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିବ; ମେଳ ଖାଇଲେ ଯଥାର୍ଥ।
ଚରିତ୍ର ଚିତ୍ରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସ୍ୱଭାବ ଚିତ୍ରଣ (ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ସହ ବାସ୍ତବ) ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ଚିତ୍ରଣ (ଚରିତ୍ର ଆଦର୍ଶରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଦୋଷ ଲୁକ୍କାୟିତ)।
ଗଦ୍ୟର ଭାଷା ଶୈଳୀ ତିନି ଶବ୍ଦସ୍ରୋତରେ ବିଚାର କରାଯାଏ: ତତ୍ସମ (ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ), ଦେଶଜ (ଓଡ଼ିଆ ମୂଳ) ଓ ବୈଦେଶିକ (ଆରବୀ, ଫାରସୀ, ଇଂରାଜୀ)।
ଗଦ୍ୟ ଉତ୍ତରର ନିୟମ: ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟରେ ସିଧା ମତ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାକ୍ୟରେ ପାଠ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଧୃତି ବା ଘଟଣା, ଶେଷରେ ନିଜର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।
ପଦ୍ୟ (Padya) – ରସ, ଅଳଙ୍କାର ଓ କବିତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା
ରସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥାୟୀଭାବ ଚିହ୍ନଟ କର: ରତି→ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ→ହାସ୍ୟ, ଶୋକ→କରୁଣ, କ୍ରୋଧ→ରୌଦ୍ର, ଉତ୍ସାହ→ବୀର, ଭୟ→ଭୟାନକ, ଜୁଗୁପ୍ସା→ବୀଭତ୍ସ, ବିସ୍ମୟ→ଅଦ୍ଭୁତ, ନିର୍ବେଦ→ଶାନ୍ତ।
ଉପମା ଅଳଙ୍କାରରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ହୁଏ ଏବଂ 'ପରି, ଭଳି, ପରାୟ, ତୁଲ୍ୟ, ସମ' ଆଦି ସୂଚକ ଶବ୍ଦ ରହେ।
ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚକ ଶବ୍ଦ ନଥାଏ; ଉଭୟ ଏକ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ ('ତୁ କେତେ କଳ୍ପନା ନଈ')।
ଅନୁପ୍ରାସ = ଏକ ସ୍ତବକ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ପୁନରାବୃତ୍ତି; ପ୍ରାସ = ପ୍ରତି ପାଦର ଆରମ୍ଭରେ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରୟୋଗ।
ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷାରେ ଅପ୍ରକୃତକୁ ପ୍ରକୃତ ପରି ଆରୋପ କରାଯାଏ ('ଯେମିତି', 'ମନେ ହୁଏ' ଥାଏ); ଶ୍ଳେଷରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଦୁଇ ଅର୍ଥ ଦିଏ।
ଯମକରେ ସମାନ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଅତିଶୟୋକ୍ତିରେ ବସ୍ତୁର ଉତ୍କର୍ଷ ଅତିରଞ୍ଜିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ଗୀତିକବିତା ଗେୟ ଓ ଭାବପ୍ରଧାନ; ପ୍ରବନ୍ଧାତ୍ମକ କବିତା ଚିନ୍ତାପ୍ରଧାନ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବ ବହନ କରେ।
କବିତାର ଗଠନ ଏକକ: ପଦ, ପାଦ, ଯତି (ପାଠରେ କ୍ଷଣିକ ବିରାମ) ଓ ସ୍ତବକ; ମୁକ୍ତକରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସ୍ତବକ ଥାଏ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରଥମେ ପଂକ୍ତିର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ, ତା'ପରେ ଗଭୀର ଭାବ ଓ ଶେଷରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିବା ଅଳଙ୍କାର/ରସର ନାମ ଦିଆଯାଏ।
ନାଟ୍ୟ / ଏକାଙ୍କିକା – ଚରିତ୍ର ଓ କାହାଣୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ନାଟକର ପାଞ୍ଚ ସନ୍ଧି: ମୁଖ (ବୀଜ ବପନ), ପ୍ରତିମୁଖ, ଗର୍ଭ, ବିମର୍ଷ ଓ ନିର୍ବହଣ (ଫଳାଗମ)।
ଅଙ୍କ ନାଟକର ବଡ଼ ବିଭାଗ, ଦୃଶ୍ୟ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ବିଭାଗ; ଦୃଶ୍ୟ ବଦଳିଲେ ମଞ୍ଚ ଖାଲି ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଏକାଙ୍କିକାର ଲକ୍ଷଣ: ଗୋଟିଏ ଅଙ୍କ, ଅଳ୍ପ ଚରିତ୍ର, ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଘଟଣା ଓ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବ; ମଞ୍ଚ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସର୍ବନିମ୍ନ।
ନାଟ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ହୋଇପାରେ: ମାନବ ବନାମ ମାନବ, ମାନବ ବନାମ ସମାଜ, ମାନବ ବନାମ ପ୍ରକୃତି, ମାନବ ବନାମ ନିଜ ମନ।
ଆତ୍ମଗତ ଭାଷଣ (soliloquy)ରେ ଚରିତ୍ର ଏକାକୀ ନିଜ ମନର କଥା କହେ; ଅପାସାରିତ ଭାଷଣ (aside)ରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅନ୍ୟମାନେ ନ ଶୁଣିବା ଭଳି କୁହାଯାଏ।
ଚରିତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣର ଚାରି ଆଧାର: ଚରିତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର ସଂଳାପ, ଅନ୍ୟ ଚରିତ୍ରର ମନ୍ତବ୍ୟ ଓ ନାଟକ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ।
ଟ୍ରାଜେଡି (ଦୁଃଖାନ୍ତ)ରେ ନାୟକ ପରାଜିତ ହୁଏ ଓ ଦର୍ଶକରେ କରୁଣ ରସ ଜାତ ହୁଏ; କମେଡି (ସୁଖାନ୍ତ)ରେ ବ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ହାସ୍ୟ ପ୍ରଧାନ।
ନାଟକରେ ସଂଳାପର ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ଭାଷାର ସ୍ତର (ଚରିତ୍ର ଅନୁସାରେ) ଓ ମଞ୍ଚ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା (stage direction) ଚରିତ୍ରର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିବାର ସୂଚକ।
ବ୍ୟାକରଣ (Byakarana) – ସନ୍ଧି, ସମାସ, କାରକ ଓ ରୂପାନ୍ତର
ସନ୍ଧି ତିନି ପ୍ରକାର: ସ୍ୱର ସନ୍ଧି (ଦୁଇ ସ୍ୱର ମିଶିବା), ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି (ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହ ସ୍ୱର/ବ୍ୟଞ୍ଜନ), ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି (ଃ ର ପରିବର୍ତ୍ତନ)।
ଗୁଣ ସନ୍ଧି: ଅ/ଆ + ଇ/ଈ = ଏ; ଅ/ଆ + ଉ/ଊ = ଓ; ଅ/ଆ + ଋ = ଅର୍ (ଦେବ+ଋଷି = ଦେବର୍ଷି)।
ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି: ଅ/ଆ + ଏ = ଐ; ଅ/ଆ + ଓ = ଔ; ଅ/ଆ + ଆ = ଆ (ଦୀର୍ଘ); ଉଦାହରଣ ଏକ+ଏକ = ଏକୈକ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି ଉଦାହରଣ: ଜଗତ୍+ନାଥ = ଜଗନ୍ନାଥ, ସତ୍+ଜନ = ସଜ୍ଜନ, ସମ୍+ବାଦ = ସମ୍ବାଦ।
ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି: ନିଃ+ଚୟ = ନିଶ୍ଚୟ, ନିଃ+ମଳ = ନିର୍ମଳ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃ+ଖ = ଦୁଃଖ (କ, ଖ, ପ, ଫ ପୂର୍ବରୁ ଃ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ)।
ସମାସ ଛଅ ପ୍ରକାର: ଅବ୍ୟୟୀଭାବ (ପ୍ରତିଦିନ), ତତ୍ପୁରୁଷ (ରାଜପୁତ୍ର), କର୍ମଧାରୟ (ମହାପୁରୁଷ), ଦ୍ୱିଗୁ (ତ୍ରିଲୋକ), ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ମାତାପିତା), ବହୁବ୍ରୀହି (ଚତୁର୍ଭୁଜ)।
ବହୁବ୍ରୀହି ଚିହ୍ନଟ: କୌଣସି ପଦ ପ୍ରଧାନ ନୁହେଁ, ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ବୁଝାଏ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଉଭୟ ପଦ ସମାନ ପ୍ରଧାନ ଓ 'ଓ' ଅର୍ଥ ଥାଏ।
କାରକ ଛଅ: କର୍ତ୍ତା (ପ୍ରଥମା), କର୍ମ (ଦ୍ୱିତୀୟା), କରଣ (ତୃତୀୟା), ସମ୍ପ୍ରଦାନ (ଚତୁର୍ଥୀ), ଅପାଦାନ (ପଞ୍ଚମୀ), ଅଧିକରଣ (ସପ୍ତମୀ); ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧ ବୁଝାଏ।
କର୍ମବାଚ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର: କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ 'ରାମ ପତ୍ର ଲେଖେ' → କର୍ମବାଚ୍ୟ 'ରାମଦ୍ୱାରା ପତ୍ର ଲିଖିତ ହୁଏ'; କର୍ତ୍ତାରେ 'ଦ୍ୱାରା' ଓ କ୍ରିୟା କୃଦନ୍ତ ହୁଏ।
ରଚନା ଓ ଲେଖନ (Rachana o Lekhana) – ପ୍ରବନ୍ଧ, ପତ୍ର, ରିପୋର୍ଟ, ସାରାଂଶ
ପ୍ରବନ୍ଧର ଢାଞ୍ଚା: ଭୂମିକା (୨-୩ ବାକ୍ୟରେ ବିଷୟ ପରିଚୟ), ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ଏକ ଭାବ), ଉପସଂହାର (ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବା ଆହ୍ୱାନ)।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିଠିର ଅଂଶ: ପ୍ରେରକ ଠିକଣା, ତାରିଖ, ସମ୍ବୋଧନ, ବିଷୟ, ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ, ଶେଷ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଓ ସ୍ୱାକ୍ଷର।
ସରକାରୀ/ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାପକଙ୍କ ପଦବୀ ଓ ଠିକଣା, ତା'ପରେ ବିଷୟ, ସମ୍ବୋଧନ, ନିବେଦନ ଓ ଶେଷରେ 'ଯଥାଯୋଗ୍ୟ' ସହ ସ୍ୱାକ୍ଷର ରହେ।
ରିପୋର୍ଟର ପ୍ରଥମ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ 5W1H ଉତ୍ତର ରହିବ: କିଏ, କଣ, କେବେ, କେଉଁଠି, କାହିଁକି, କିପରି; ଶୀର୍ଷକ, ସ୍ଥାନ ଓ ତାରିଖ ଉପରେ ରହେ।
ସାରାଂଶ ମୂଳ ପାଠର ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ହେବ, ନିଜ ଭାଷାରେ ଲେଖାଯିବ ଓ ମୂଳର ବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଧୃତ ନ କରି ମୁଖ୍ୟ ଭାବ ଧରି ରଖିବ।
ବିଜ୍ଞପ୍ତି/ସୂଚନାରେ 'ଏତଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ କରାଯାଉଛି' ଶୈଳୀ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ସ୍ଥାନ-ତାରିଖ-ସମୟ ଓ ପଦାଧିକାରୀଙ୍କ ସ୍ୱାକ୍ଷର ରହେ।
ସମ୍ପାଦକଙ୍କ ନିକଟକୁ ପତ୍ର: ସମ୍ବୋଧନ 'ମହୋଦୟ', ବିଷୟ, ସମସ୍ୟାର ନିବେଦନ, ଅନୁରୋଧ ଓ ଶେଷରେ 'ଭବଦୀୟ' ସହ ସ୍ୱାକ୍ଷର।
ଅନୁଚ୍ଛେଦର ନିୟମ: ଗୋଟିଏ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାବ, ପ୍ରଥମେ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ତା'ପରେ ସମର୍ଥକ ବାକ୍ୟ; ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ଦୁଇ ପୃଥକ ଭାବ ମିଶାଯିବ ନାହିଁ।