Virtual reality en de kennis van het achterhuis
Een havo 4-klas van 28 leerlingen zou naar het Anne Frank Huis gaan, maar het budget is geschrapt. De leraar geschiedenis gebruikt een VR-reconstructie van 45 minuten, gemaakt op basis van foto's en getuigenissen. Leerling Sam zegt na afloop: 'Nu weet ik echt hoe het was om daar te zitten.' Leerling Iris reageert: 'Je hebt een bril opgehad; je weet alleen wat de makers je laten zien.' De leraar merkt dat in de reconstructie de deur van het achterhuis de verkeerde kleur heeft, maar dat de indeling klopt. Hij vraagt de klas: kun je op deze manier kennis over het verleden verwerven? Betrek daarbij het verschil tussen weten dat en weten hoe, de rol van getuigenissen en de vraag wanneer een bron je overtuiging rechtvaardigt. De klas moet ook uitleggen waarom 'ik voelde het' alleen geen kennisclaim is.
1. Is Sams uitspraak 'nu weet ik hoe het was' een kennisclaim? Betrek het verschil tussen weten dat en weten hoe, de rol van getuigenissen en de eis van rechtvaardiging.
Read the worked answer
Sams uitspraak kan op twee manieren worden gelezen. Als 'weten hoe' betekent: je kunt je voorstellen hoe de ruimte eruitziet en hoe je je er beweegt, dan lijkt de VR-ervaring een vorm van bekwaamheid of vertrouwdheid te geven. Maar propositionele kennis-weten dat iets zo is-vereist meer: een overtuiging die waar is en gerechtvaardigd. De VR is een reconstructie op basis van foto's en getuigenissen. Sam vertrouwt op de makers; dat is een beroep op getuigenis. Getuigenis kan kennis opleveren als de bron betrouwbaar is en de ontvanger goede redenen heeft om haar te vertrouwen. Hier zijn er redenen: historici hebben de reconstructie gemaakt en de indeling klopt. Maar de foutieve deurkleur laat zien dat de bron feilbaar is. 'Ik voelde het' is een subjectieve ervaring; die kan overtuigend zijn, maar rechtvaardigt niet automatisch een claim over het verleden. Sam weet dus meer dan iemand die alleen een tekst las, maar 'ik weet precies hoe het was' is te sterk.
2. Beoordeel Iris' sceptische claim: 'Je weet alleen wat de makers je laten zien.'
Read the worked answer
Iris heeft een punt dat alle waarneming selectief en gemedieerd is: ook een echt bezoek aan het Anne Frank Huis is een ervaring die door je aandacht, je kennis en de museuminrichting wordt gevormd. Maar uit 'de waarneming is gemedieerd' volgt niet dat je alleen maar naar een mening van de makers kijkt. De reconstructie is gebaseerd op bronnen en kan door anderen worden gecontroleerd. Je kunt bijvoorbeeld de indeling vergelijken met foto's, plattegronden en getuigenissen. Als die onafhankelijk overeenkomen, heb je een rechtvaardiging. Iris' claim wordt pas sterk als de makers onbetrouwbaar zijn of als er geen enkele mogelijkheid is om hun voorstelling te controleren. Ze overdrijft dus: media kunnen kennis doorgeven, mits de bron en de controleerbaarheid in orde zijn. Haar scepsis is gezond als controle-instinct, maar te absoluut als kennisclaim.
3. Hoe beïnvloedt de foutieve deurkleur de kennisclaim van de leerlingen? Gebruik het idee dat kennis fallibel kan zijn.
Read the worked answer
De foutieve deurkleur maakt één specifieke overtuiging onwaar: 'de deur was die kleur'. Als een leerling die kleur als historisch feit presenteert, heeft hij geen kennis maar een onjuiste overtuiging. Dat betekent niet dat alle kennis over de indeling verdwijnt. Kennis is fallibel: een rechtvaardiging kan later worden weerlegd. De fout verlaagt wel het vertrouwen in de reconstructie en vraagt om bronvermelding en correctie. Voor de centrale vraag-hoe de ruimte was ingedeeld-blijft de bron bruikbaar als andere details kloppen en door onafhankelijke bronnen worden bevestigd. De les is dat je moet onderscheiden tussen een detailfout en de betrouwbaarheid van de hele bron, en dat je bij elk detail kunt vragen: waarop is dit gebaseerd? Zo wordt de fout zelf een oefening in kritisch denken.