HAVO Filosofie flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Cogito ergo sum

Descartes' onbetwijfelbare grondslag: zelfs als ik aan alles twijfel, kan ik niet twijfelen aan het feit dat ik denk en dus besta. Hiermee wil hij zekere kennis funderen.

Tabula rasa

Empiristische metafoor van Locke: de geest is bij de geboorte een onbeschreven blad. Alle ideeën en kennis ontstaan pas door zintuiglijke ervaring en reflectie daarop.

Synthetisch oordeel a priori

Kants categorie voor oordelen die informatie toevoegen (synthetisch) maar niet van ervaring afhankelijk zijn (a priori), zoals wiskundige uitspraken. Mogelijk door de aanschouwingsvormen ruimte en tijd.

Categorische imperatief

Kants morele grondwet: handel alleen volgens een maxime waarvan je kunt willen dat het een algemene wet wordt. De plicht gebiedt onvoorwaardelijk, los van wensen of gevolgen.

Utilisme

Gevolgethische stroming van Bentham en Mill: de juiste handeling is die welke het grootste totale nut oplevert, waarbij nut doorgaans als plezier minus pijn wordt opgevat.

Deugdethiek

Aristotelische benadering die niet de handeling maar het karakter centraal stelt. Deugden zijn gewoonten tussen twee uitersten, gevormd door oefening en praktische wijsheid.

Sluier van onwetendheid

Rawls' gedachte-experiment: rechtvaardige beginselen kies je zonder te weten welke plaats je in de samenleving zult innemen. Dit leidt tot gelijke vrijheden en het verschilprincipe.

Verschilprincipe

Rawls' regel dat sociale en economische ongelijkheden alleen gerechtvaardigd zijn als ze het grootste voordeel opleveren voor de minst bedeelde leden van de samenleving.

Negatieve vrijheid

Volgens Berlin: vrijheid als afwezigheid van inmenging door anderen. Je bent vrij voor zover niemand je dwarsboomt, ongeacht of je je doelen kunt verwezenlijken.

Positieve vrijheid

Volgens Berlin: vrijheid als vermogen om je eigen leven en doelen te bepalen. Het gaat om zelfbeheersing en autonomie, niet alleen om het ontbreken van belemmeringen.

Is-ought gap

Humes observatie dat uit beschrijvende uitspraken over feiten geen prescriptieve uitspraak over wat behoort volgt, zonder een aanvullende normatieve premisse.

Geldig versus deugdelijk

Een argument is geldig als de conclusie noodzakelijk uit de premissen volgt; het is deugdelijk (sound) als het bovendien ware premissen heeft. Geldigheid zegt niets over waarheid.

Stroman

Drogreden waarbij iemands standpunt wordt vertekend of overdreven weergegeven, waarna die verzwakte versie wordt aangevallen in plaats van het werkelijke standpunt.

Ad hominem

Drogreden waarbij de persoon die een standpunt inneemt wordt aangevallen op karakter of omstandigheden, in plaats van op de inhoud van het argument zelf.

Cirkelredenering

Drogreden waarbij de conclusie al als premisse wordt gebruikt of verondersteld (petitio principii). Het argument levert daardoor geen zelfstandige ondersteuning voor de conclusie.

Noodzakelijke en voldoende voorwaarden

Bij begripsanalyse: een noodzakelijke voorwaarde moet aanwezig zijn wil iets onder het begrip vallen; een voldoende voorwaarde garandeert dat het eronder valt. Samen definiëren ze het begrip.

Gedachte-experiment

Filosofische methode waarbij een denkbeeldige situatie wordt opgebouwd om een intuïtie of principe te toetsen, vaak door één variabele te veranderen en de reactie te vergelijken.

Ideeënleer

Plato's opvatting dat de zintuiglijke wereld slechts een afschaduwing is van eeuwige, onveranderlijke ideeën, die alleen door de rede kenbaar zijn. De grotallegorie illustreert deze opvatting.

Mesotes-leer

Aristoteles' leer dat de deugd het midden houdt tussen twee ondeugden, bijvoorbeeld moed tussen lafheid en roekeloosheid. Het midden wordt bepaald door praktische wijsheid.

Causaliteit als gewoonte

Humes analyse: wij nemen geen noodzakelijke band tussen oorzaak en gevolg waar, maar verwachten het gevolg op grond van constante conjunctie en gewenning van de geest.

Ding an sich

Kants term voor de werkelijkheid zoals die op zichzelf is, onafhankelijk van de vormen van onze waarneming. Volgens Kant is die voor de mens onkenbaar.

Copernicaanse wending

Kants aanduiding voor zijn omkering: niet onze kennis richt zich naar de objecten, maar de objecten verschijnen aan ons volgens de vormen van onze geest.

Dualisme

Antropologische opvatting dat mens bestaat uit twee onderscheiden substanties, geest en lichaam. Descartes verdedigde dit standpunt en worstelde met hun wisselwerking.

Compatibilisme

Standpunt dat determinisme en vrije wil verenigbaar zijn: vrijheid betekent niet afwezigheid van oorzaken, maar handelen zonder dwang overeenkomstig je eigen verlangens.

Existentialisme

Stroming rond Sartre en Heidegger: het bestaan gaat vooraf aan de essentie. De mens heeft geen vooraf vastgelegd wezen en is verantwoordelijk voor wie hij door keuzes wordt.

Dialectiek van Hegel

Hegels denkbeweging waarin een standpunt (these) zijn innerlijke tegenspraak oproept (antithese) en in een hogere eenheid wordt opgeheven (synthese), als voortgang van de geschiedenis.

Historisch materialisme

Marx' opvatting dat de economische productieverhoudingen (basis) de maatschappelijke en ideologische structuren (bovenbouw) bepalen en dat geschiedenis door klassenstrijd voortschrijdt.

Ressentiment

Nietzsches term voor de moraal die zwakken ontwikkelen uit wrok tegen de sterken: wat sterk is wordt als kwaad bestempeld, wat zwak is als goed.

Sociaal contract

Politiek-filosofische rechtvaardiging van gezag doordat vrije individuen zich wederzijds binden aan regels. Hobbes, Locke en Rousseau geven elk een andere invulling van die overeenkomst.

Macht en kennis

Foucaults these dat macht en kennis elkaar wederzijds voortbrengen: wat als ware of normale kennis geldt, wordt mede bepaald door machtsstructuren en instituties.

Verlichting

Achttiende-eeuwse stroming die rede, autonomie en vooruitgang centraal stelt. Kant vat haar samen als 'Sapere aude': durf je eigen verstand te gebruiken.

Fenomenologie

Stroming van Husserl en Merleau-Ponty die verschijnselen onderzoekt zoals ze zich aan het bewustzijn voordoen, met aandacht voor de geleefde ervaring vóór theoretische verklaring.