HAVO Filosofie common mistakes
HAVO Filosofie · Understand the traps and how to avoid them.
Bij een tekstvraag de gevraagde filosofische positie weergeven in plaats van het argument van de auteur in eigen woorden samen te vatten, waardoor het antwoord wel klopt maar niet aansluit bij de aangeboden tekst.
Kandidaten herkennen een bekende denker of stroming in de tekst en putten uit hun voorkennis, terwijl de opgave vraagt wat deze auteur op deze plek beweert; de tekst wordt dan alleen als trigger gebruikt en niet echt gelezen.
What to do instead
Markeer eerst de conclusie en de premies in de tekst zelf, noteer per alinea één kernzin, en formuleer daarna het antwoord met expliciete verwijzing naar de regelnummers of de aangehaalde zinsnede waarop het berust.
Een ethische casus beantwoorden met een mening of een gevoel ('dit vind ik oneerlijk') zonder een ethisch criterium te benoemen en dat criterium vervolgens toe te passen op de feiten van de casus.
Leerlingen zijn gewend geraakt aan persoonlijke reflectie in de les en verwarren 'beargumenteerd standpunt innemen' met 'zeggen wat je vindt'; het onderscheid tussen descriptief en normatief taalgebruik wordt niet consequent toegepast.
What to do instead
Gebruik een vast drieslag-schema: criterium (bijvoorbeeld het welzijnsbeginsel, de plicht tot wederkerigheid of de gulden middenweg), toepassing op de concrete feiten, en conclusie. Oefen met het expliciet benoemen van het criterium in de eerste zin van elk antwoord.
De namen van denkers en stromingen aan elkaar koppelen op basis van losse associaties, bijvoorbeeld Hume als rationalist of Descartes als empirist positioneren.
De stof wordt uit het hoofd geleerd als een lijst namen met etiketten, zonder dat de onderliggende kentheoretische tegenstelling (aangeboren ideeën versus ervaring als bron van kennis) wordt begrepen.
What to do instead
Maak een tweedimensionaal schema: per denker de bron van kennis (rede/ervaring), de status van aangeboren ideeën, en de methode (twijfel, inductie, deductie). Toets jezelf door bij elke denker één citaatachtige kernstelling te reproduceren en die te verdedigen.
Bij een vergelijkingsvraag twee denkers naast elkaar beschrijven zonder de punten van overeenkomst en verschil expliciet te benoemen en zonder te zeggen waarom dat verschil filosofisch relevant is.
Kandidaten schrijven twee losse samenvattingen en menen dat de vergelijking daarmee gemaakt is; de opgave vraagt echter om een expliciete confrontatie op een bepaald punt (bijvoorbeeld de vrije wil of de kenbaarheid van de werkelijkheid).
What to do instead
Structureer het antwoord in drie blokken: gedeelde aanname, verschil in uitwerking met bewijsplaats, en consequentie van dat verschil voor de vraagstelling. Gebruik signaalwoorden als 'beiden stellen dat', 'echter', 'dit verschil impliceert dat'.
Een begrip als 'vrijheid', 'waarheid' of 'geluk' invullen met de alledaagse betekenis en die laten staan, terwijl de opgave een specifieke filosofische invulling vraagt (negatieve versus positieve vrijheid, correspondentie- versus coherentietheorie).
Filosofische termen lijken op gewone woorden, waardoor de neiging ontstaat ze niet te definiëren; het onderscheid tussen de alledaagse en de theoretische betekenis wordt niet opgemerkt.
What to do instead
Begin elk begripsantwoord met een expliciete definitie in één zin plus een afbakening ('niet te verwarren met...'), en noem daarna de denker of stroming waarbinnen die definitie geldt. Houd een begrippenlijst bij met per term minstens twee concurrerende invullingen.
Een beroemd filosofisch argument reconstrueren in de vorm van een samenvatting van de conclusie, zonder de premies en de geldigheid van de gevolgtrekking te behandelen.
Kandidaten kennen het resultaat (bijvoorbeeld 'ik denk, dus ik besta') maar niet de redeneerstructuur, en verwarren het noemen van een argument met het analyseren ervan.
What to do instead
Schrijf argumenten altijd uit in genummerde premies met een expliciete conclusie, controleer of de conclusie volgt, en voeg één tegenwerping plus een reactie daarop toe. Oefen met het herkennen van verborgen premies in korte tekstfragmenten.
Bij een antropologische vraag het mensbeeld van een denker beschrijven zonder de metafysische of kentheoretische aannames erachter te benoemen, zodat het antwoord oppervlakkig blijft.
Het mensbeeld wordt als los thema behandeld, terwijl het bij veel denkers juist volgt uit bijvoorbeeld een mechanistisch wereldbeeld of een dualistische opvatting van lichaam en geest.
What to do instead
Koppel elk mensbeeld aan minstens één onderliggende aanname (bijvoorbeeld determinisme, dualisme of naturalisme) en laat zien welke praktische consequentie dat heeft voor opvoeding, moraal of politiek.
In een sociaal-politieke vraag een standpunt verdedigen zonder het onderscheid te maken tussen rechtvaardigheid, legitimiteit en vrijheid, en zonder de instituties te noemen waarin het beginsel gestalte krijgt.
De begrippen lijken in het dagelijks taalgebruik uitwisselbaar en de theoretische laag (contracttheorie, procedurele rechtvaardigheid) wordt overgeslagen, waardoor het antwoord abstract en oncontroleerbaar wordt.
What to do instead
Gebruik per antwoord één expliciet gekozen beginsel, benoem welk institutioneel arrangement eruit volgt (kiesrecht, herverdeling, rechtsbescherming), en geef aan welke kritiek daarop mogelijk is vanuit een concurrerende theorie.
Bij een toepassingsvraag de theorie correct weergeven maar verzuimen de theorie daadwerkelijk op het gegeven geval toe te passen, zodat theorie en casus in het antwoord gescheiden blijven.
Kandidaten produceren eerst een theoretisch blok uit het geheugen en plakken daar een casusbeschrijving achteraan, zonder de begrippen van de theorie aan de feiten te koppelen.
What to do instead
Werk met een koppelschema: noteer per begrip uit de theorie de concrete gebeurtenis uit de casus die eronder valt, en schrijf daarna pas de doorlopende tekst. Laat in elke zin één theoretische term expliciet terugkomen naast een feit uit de casus.
Bij een vraag naar een historische ontwikkeling de denker loskoppelen van de tijd en context waarin hij schreef, waardoor bijvoorbeeld het godsbewijs van Thomas van Aquino wordt beoordeeld met moderne wetenschappelijke maatstaven.
De neiging bestaat om filosofie als een tijdloos debat te zien en de aanleiding van een tekst (geloofsverdediging, politieke crisis, wetenschappelijke revolutie) weg te laten.
What to do instead
Noteer bij elke denker drie gegevens: de periode, de centrale tegenstander of aanleiding, en de vraag die hij wilde beantwoorden. Beoordeel argumenten vervolgens eerst binnen die vraagstelling en pas daarna met hedendaagse kritiek, die je als zodanig benoemt.