HAVO Filosofie cheat sheet

Een filosofische vraag herken je aan een expliciet of impliciet beroep op normen, begrippen of rechtvaardiging; een empirische vraag is in principe door waarneming of meting te beantwoorden.

Argumentatiestructuur: conclusie (standpunt), premissen (redenen), en verborgen aannames. Een geldig argument heeft een conclusie die noodzakelijk volgt uit de premissen; een deugdelijk (sound) argument is geldig én heeft ware premissen.

Drogredenen herkennen: ad hominem (persoon aanvallen), stroman (standpunt vertekend weergeven), cirkelredenering (petitio principii), beroep op autoriteit zonder bevoegdheid, valse dilemma, hellend vlak, en beroep op emotie of traditie.

Een begripsanalyse bestaat uit het geven van noodzakelijke en voldoende voorwaarden; bij twijfel zoek je een tegenvoorbeeld dat aan de voorwaarden voldoet maar niet onder het begrip valt (of omgekeerd).

Bij tekstanalyse onderscheid je beschrijvende (is) uitspraken van prescriptieve (behoort) uitspraken en signaleer je de 'is-ought gap': uit louter feiten volgt geen norm zonder aanvullende normatieve premisse.

Een gedachte-experiment toetst een intuïtie door een situatie te construeren waarin één variabele verandert; de uitkomst is pas bewijs als de intuïtie robuust is bij variatie van irrelevante details.

Bij het vergelijken van filosofen let je op drie assen: wat is kennis/werkelijkheid (ontologie en epistemologie), wat is de mens (antropologie), en wat is goed handelen (ethiek); benoem overeenkomst én verschil per as.

Een filosofisch betoog bevat: stelling, afbakening van begrippen, argumenten met bronverwijzing, weerlegging van een tegenargument, en een conclusie die niet verder gaat dan de gegeven argumenten.

Bij morele casuïstiek werk je in stappen: feiten vaststellen, betrokken belangen en waarden benoemen, ethische theorieën toepassen, alternatieven wegen, en een beargumenteerd oordeel geven met erkenning van de zwakke plek.

Rationalisme (Descartes, Spinoza, Leibniz): rede is de primaire bron van kennis; aangeboren ideeën of zelf-evidente axioma's vormen het fundament. Empirisme (Locke, Berkeley, Hume): alle kennis begint bij zintuiglijke ervaring; de geest is bij de geboorte een onbeschreven blad (tabula rasa).

Descartes' methodische twijfel: alles wat betwijfelbaar is wordt verworpen; het cogito ('ik denk, dus ik ben') is het onbetwijfelbare uitgangspunt, waaruit hij het bestaan van God en de buitenwereld probeert af te leiden.

Hume onderscheidt impressions (levendige waarnemingen) en ideas (verflauwde kopieën); causaliteit is geen waarneembare kracht maar een gewoonte van de geest (custom) die berust op constante conjunctie, niet op logische noodzakelijkheid.

Kants 'Copernicaanse wending': niet de geest richt zich naar de objecten, maar de objecten richten zich naar de vormen van de geest. Ruimte en tijd zijn aanschouwingsvormen, causaliteit is een categorie van het verstand; het ding op zichzelf (Ding an sich) is onkenbaar.

Kant: analytische oordelen zijn waar op grond van de begrippen (a priori), synthetische oordelen voegen informatie toe; synthetische oordelen a priori (zoals wiskunde en natuurkunde) zijn mogelijk door de aanschouwingsvormen en categorieën.

Metafysica: ontologie vraagt naar wat werkelijk bestaat (zijn, substantie, eigenschap, mogelijkheid en noodzakelijkheid); het teleologische godsbewijs besluit van doelmatigheid in de natuur naar een ontwerper, het kosmologische van het bestaan van de wereld naar een eerste oorzaak.

Antropologie: dualisme (ziel en lichaam als onderscheiden substanties, Descartes) tegenover materialisme (de mens is uitsluitend fysiek); het probleem van de vrije wil betreft de vraag of determinisme en morele verantwoordelijkheid verenigbaar zijn (compatibilisme) of niet (incompatibilisme).

Fenomenologie (Husserl, Merleau-Ponty) onderzoekt de verschijnselen zoals ze zich aan het bewustzijn voordoen; existentialisme (Sartre: 'het bestaan gaat vooraf aan de essentie') benadrukt dat de mens zijn wezen door keuzes zelf vormt en daarvoor verantwoordelijk is.

Gevolgethiek (consequentialisme, utilisme van Bentham en Mill): de morele waarde van een handeling hangt af van de gevolgen; het utilisme maximaliseert het totale nut (hedonistisch: plezier min pijn; Mill voegt kwalitatief onderscheid tussen hogere en lagere genoegens toe).

Plichtethiek (deontologie, Kant): handel volgens een maxime waarvan je kunt willen dat het een algemene wet wordt (categorische imperatief, universaliseerbaarheid) en behandel mensen nooit louter als middel maar altijd tegelijk als doel op zich (menslievendheidsformule).

Deugdethiek (Aristoteles): centraal staat niet de daad maar het karakter; deugden zijn disposities tussen twee uitersten (mesotes), zoals moed tussen lafheid en roekeloosheid, en worden gevormd door gewoonte en praktische wijsheid (phronesis).

Moreel oordeel en motief: bij Kant bepaalt de plicht (uit respect voor de wet) de morele waarde, niet de neiging; bij het utilisme telt alleen de uitkomst, ongeacht het motief van de handelende persoon.

Rechtvaardigheid: Rawls' sluier van onwetendheid leidt tot twee principes - gelijke basisvrijheden, en sociale en economische ongelijkheden alleen als ze het voordeel van de minst bedeelden dienen (verschilprincipe) bij eerlijke kansengelijkheid.

Vrijheid: negatieve vrijheid is afwezigheid van inmenging (Berlin), positieve vrijheid is de mogelijkheid om je eigen leven te bepalen; het sociaal contract (Hobbes, Locke, Rousseau) rechtvaardigt gezag vanuit instemming of wederzijdse beperking van vrijheid.

Sociale filosofie onderscheidt individuele verantwoordelijkheid van structurele onrechtvaardigheid; machtsverhoudingen (Marx: economische basis en ideologische bovenbouw; Foucault: macht en kennis) beïnvloeden wat als normaal of rechtvaardig geldt.

Ethische casus: pas een theorie toe en benoem de spanning - utilisme kan een minderheid opofferen, plichtethiek kan star zijn bij conflicterende plichten, deugdethiek geeft minder concrete regels maar meer oog voor context en karakter.

Klassieke oudheid: Socrates (maieutiek, 'ken uzelf', deuntje van de vraag), Plato (ideeënleer, allegorie van de grot, ziel als driedelig), Aristoteles (vorm en materie, wezensdoel, de deugd als midden).

Middeleeuwen: Augustinus verbindt Plato met christendom (innerlijkheid, genade); Thomas van Aquino verbindt Aristoteles met het geloof (natuurlijke theologie, vijf wegen naar God); de strijd om de verhouding rede en openbaring loopt door deze periode.

Vroegmoderne tijd: rationalisme (Descartes, Spinoza, Leibniz) tegenover empirisme (Bacon, Locke, Berkeley, Hume); de wetenschappelijke revolutie verschuift het gezag van traditie naar methode en waarneming.

Verlichting: Kant ('Sapere aude', durf te denken) en Rousseau (mens van nature goed, maar door de samenleving bedorven) leggen de nadruk op autonomie, rede en vooruitgang; de Verlichting wordt later bekritiseerd door de Frankfurter Schule (Adorno en Horkheimer).

Negentiende eeuw: Hegel (dialectiek van these, antithese en synthese; geschiedenis als voortschrijdende zelfverwerkelijking van de geest), Marx (historisch materialisme, vervreemding), Nietzsche (kritiek op moraal als ressentiment, de wil tot macht, de dood van God).

Twintigste eeuw: existentialisme (Sartre, Heidegger), fenomenologie (Husserl), analytische filosofie (Frege, Russell, Wittgenstein: taal als grens van de wereld), en structuralisme/poststructuralisme (Saussure, Foucault, Derrida).

Denkers koppelen aan stroming en kernbegrip: Descartes aan rationalisme en cogito; Hume aan empirisme en causaliteit; Kant aan transcendentalisme en categorische imperatief; Mill aan utilisme en vrijheid; Rawls aan rechtvaardigheid als fairness.

Periodisering is een hulpmiddel, geen harde grens: denkers reageren op hun voorgangers, dus benoem bij elk 'isme' de tegenstander waar het zich tegen afzet (bijvoorbeeld empirisme tegen rationalisme, existentialisme tegen essentialisme).