HAVO Filosofie key terms

Filosofisch deelgebied dat onderzoekt wat kennis is, hoe kennis tot stand komt en wanneer een overtuiging gerechtvaardigd mag heten. Centrale vragen gaan over waarheid, twijfel en de grenzen van wat wij kunnen weten.

Klassieke omschrijving van kennis als een overtuiging die waar is en waarvoor de persoon goede gronden heeft. Dit model staat ter discussie omdat rechtvaardiging soms toch geen kennis oplevert.

Positie die betwijfelt of zeker weten mogelijk is, bijvoorbeeld omdat zintuigen kunnen bedriegen of omdat elk bewijs weer een ander bewijs vereist. Het scepticisme daagt uit om rechtvaardiging en waarheid scherp te verantwoorden.

Stroming die stelt dat alle kennis uiteindelijk uit zintuiglijke ervaring voortkomt. De geest wordt gezien als een blanco blad dat door waarneming en ervaring wordt gevuld.

Stroming die het verstand of de rede als belangrijkste bron van betrouwbare kennis ziet. Zintuigen kunnen misleiden, terwijl wiskundige en logische inzichten volgens rationalisten noodzakelijk en zeker zijn.

Onderscheid tussen kennis die onafhankelijk van ervaring geldt (a priori, zoals wiskunde) en kennis die pas door ervaring wordt verkregen (a posteriori, zoals waarnemingen). Het onderscheid helpt bepalen waarop een bewering steunt.

Beeld van de menselijke geest als een onbeschreven blad waarop ervaring haar sporen schrijft. Het beeld wordt gebruikt om de empiristische opvatting te verduidelijken dat aangeboren ideeën niet bestaan.

Uitspraak van Descartes: ik denk, dus ik besta. Zelfs bij radicale twijfel blijft het denken als onbetwijfelbare grond over, waarmee de denkende ik als zeker uitgangspunt wordt genomen.

Wijze van redeneren waarbij van waargenomen gevallen naar een algemene regel wordt gegaan. Het probleem is dat veel waarnemingen een algemene uitspraak niet volledig kunnen garanderen.

Redeneervorm waarbij de conclusie noodzakelijk volgt uit de premissen. Als de premissen waar zijn en de vorm geldig is, moet de conclusie ook waar zijn, ook al levert deductie geen nieuwe feitenkennis op.

Verband waarbij het ene verschijnsel het andere veroorzaakt. Filosofen vragen hoe wij causaliteit kennen: door ervaring, door gewoonte of door verstandelijke inzichten in oorzaak en gevolg.

Deelgebied dat vragen stelt over wat werkelijk bestaat, los van of voorbij de zintuiglijke ervaring. Onderwerpen zijn onder meer zijn, substantie, tijd, God en de verhouding tussen geest en lichaam.

Opvatting dat werkelijkheid uit twee fundamenteel verschillende soorten bestaat, bijvoorbeeld geest en lichaam. Bij Descartes staat het denkende ik tegenover de uitgebreide stof.

Vermogen om zelf een keuze te maken zonder volledig bepaald te zijn door oorzaken buiten de wil. De vraag is of dit vermogen verenigbaar is met een natuurwetenschappelijk beeld van de mens.

Opvatting dat alle gebeurtenissen, ook menselijke keuzes, noodzakelijk volgen uit eerdere oorzaken. Dit roept de vraag op of morele verantwoordelijkheid en schuld nog houdbaar zijn.

Deelgebied dat nadenkt over wat de mens is, wat hem onderscheidt van dieren en hoe natuur en cultuur zich in de mens verhouden. Central staan zelfbeeld, rede, taal en sterfelijkheid.

Filosofisch paar dat gaat over wat blijvend is en wat verandert. Denkers vragen of achter alle verandering een vaste kern bestaat of dat werkelijkheid vooral beweging en wording is.

Deelgebied dat onderzoekt wat goed handelen is en hoe wij morele oordelen kunnen onderbouwen. Het gaat om normen, waarden, verantwoordelijkheid en de vraag hoe mensen met elkaar behoren om te gaan.

Ethische benadering die de nadruk legt op plichten en regels, ongeacht de gevolgen. Bepaalde handelingen zijn verboden of verplicht, bijvoorbeeld omdat zij de menselijke waardigheid schenden.

Ethische benadering die handelingen beoordeelt naar hun gevolgen voor het totale welzijn. Goed is wat het grootste geluk of welzijn voor de meeste betrokkenen oplevert.

Verzamelnaam voor ethische theorieën die de morele waarde van een handeling afleiden uit haar uitkomsten. De intentie of de regel zelf is daarbij minder bepalend dan het verwachte effect.

Ethische benadering die niet de handeling maar het karakter van de persoon centraal stelt. Moreel handelen komt voort uit het ontwikkelen van deugden als moed, rechtvaardigheid en gematigdheid.

Kants morele grondregel die gebiedt zonder voorwaarden, dus los van wensen of gevolgen. Een bekende formulering vraagt of de regel van je handelen algemeen wet zou kunnen worden.

Het toerekenbaar zijn van een daad aan een persoon die wist wat hij deed en anders had kunnen handelen. Verantwoordelijkheid hangt samen met vrijheid, opzet en de gevolgen van keuzes.

Moreel en politiek beginsel dat bepaalt hoe lusten, lasten en rechten eerlijk worden verdeeld. Denkers verschillen over de vraag of gelijkheid, verdienste of vrijheid hierbij voorop staat.

Denkmodel waarin burgers via een denkbeeldige overeenkomst afspraken maken over gezag en wederzijdse plichten. Het model verklaart waarom politieke macht legitiem kan zijn zonder beroep op goddelijk recht.

Gedachte-experiment over hoe mensen zouden leven zonder gevestigd gezag en wetten. Het dient om te laten zien waarom een samenleving een sociaal contract of sterke overheid nodig heeft.

In de politieke filosofie het vermogen om zonder ongerechtvaardigde dwang te handelen en eigen doelen te kiezen. Onderscheid wordt gemaakt tussen negatieve vrijheid (afwezigheid van dwang) en positieve vrijheid (zelfbepaling).

Beginsel dat mensen als moreel gelijkwaardig gelden en recht hebben op gelijke behandeling, tenzij een verschil redelijk te verantwoorden is. Het spanningsveld met vrijheid is een centraal thema in de politieke filosofie.

Leer van geldig redeneren, waarin wordt onderzocht wanneer een conclusie noodzakelijk uit premissen volgt. Logica let op de vorm van argumenten en niet op de feitelijke inhoud van beweringen.

Redeneerfout of misleidende zet die een argument ongeldig maakt, zoals een beroep op emotie of een persoonlijke aanval. Het herkennen van drogredenen hoort bij het kritisch beoordelen van betogen.

Vaardigheid om een betoog op te delen in standpunt en argumenten, de structuur in kaart te brengen en verborgen aannames op te sporen. Dit is de kern van filosofisch lezen en schrijven.

Houding en vaardigheid om beweringen niet zomaar aan te nemen, maar te toetsen op consistentie, bewijs en alternatieve verklaringen. Het omvat ook het herkennen van eigen vooroordelen.

Filosofische gespreksmethode waarbij de gespreksleider door gerichte vragen de gesprekspartner zijn eigen verborgen aannames laat onderzoeken. De methode is verbonden met Socrates en leidt niet tot overdracht maar tot zelfinzicht.

Historische beweging in de achttiende eeuw die het gebruik van de eigen rede en de kritiek op traditie en onmondigheid centraal stelt. Zij beïnvloedde politieke idealen van vrijheid, gelijkheid en mensenrechten.

Stroming die de mens ziet als wezen dat eerst bestaat en pas daarna door eigen keuzes bepaalt wat hij is. Vrijheid en verantwoordelijkheid gaan daarbij gepaard met onzekerheid en angst.

Filosofische methode die de verschijnselen onderzoekt zoals zij zich aan het bewustzijn voordoen. Zij probeert vooropgezette theorieën tussen haakjes te zetten om de ervaring zelf te beschrijven.

Stroming die alleen wetenschappelijk verifieerbare uitspraken over de werkelijkheid als zinvol beschouwt. Metafysische en religieuze beweringen worden daarmee tot onverifieerbare taal gereduceerd.