Loting of afstandsvoorrang bij een populaire havo

Achter de sluier van onwetendheid weet je niet of je in een duur huis of in de wijk Zuid woont, of je hoge cijfers haalt of niet. Je kiest dus principes die je ook zou accepteren als je de slechtste positie krijgt. Rawls' eerste principe beschermt gelijke basisvrijheden; het tweede vraagt om eerlijke kansen en om ongelijkheden die het voordeel van de minst bedeelden maximaliseren. Afstandsvoorrang is problematisch omdat de woonplaats een arbitrair gegeven is; het privilege van de duurdere wijken wordt dan doorgegeven. Een loting met 20% voorrang voor achterstandsleerlingen kan beter zijn voor de slechtste positie, maar alleen als die leerlingen ook echt kunnen deelnemen-anders blijft het bij een formele kans. Rawls zou dus niet automatisch voor de loting kiezen; hij zou vragen of het voorstel de positie van de minst bedeelden verbetert en of de procedure eerlijk is.

Dat argument klinkt rechtvaardig, maar het veronderstelt dat motivatie en cijfers volledig aan de leerling zelf te danken zijn. In werkelijkheid hangen cijfers samen met bijles, rustige studieruimte, taalvaardigheid en de verwachtingen thuis. Rawls noemt dat invloeden van de 'natuurlijke en sociale loterij'. Een meritocratisch systeem kan daarom formele gelijkheid bieden terwijl het materiële ongelijkheid versterkt. Dat betekent niet dat inzet en bekwaamheid nooit mogen tellen; wel dat selectie op cijfers alleen eerlijk is als iedereen vergelijkbare kansen heeft gehad. De gemeente zou bijvoorbeeld kunnen kijken naar een combinatie: een deel van de plaatsen op basis van motivatie, een deel via loting, plus ondersteuning voor achterstandskandidaten. Zonder die context is 'motivatie en cijfers' een te eenvoudig criterium.

Formele kansengelijkheid betekent dat iedereen dezelfde procedure heeft: bij een loting heeft elke aanmelder dezelfde kans. Materiële kansengelijkheid kijkt naar de voorwaarden om van die procedure gebruik te maken: vervoer, huiswerkbegeleiding, rust, geld voor een fiets. De fietsregeling voor 50 leerlingen is een begin, maar als 300 leerlingen meedoen en de wijk Zuid ver van school ligt, kan een tekort aan vervoer de loting in de praktijk ondermijnen. Leerlingen uit armere gezinnen kunnen dan minder snel kiezen voor de school, of ze kunnen na plaatsing afhaken. Rawls' eerlijke kansen vragen daarom meer dan een loting: de gemeente moet ook de toegang ondersteunen. Het voorstel is dus rechtvaardiger dan afstandsvoorrang, maar nog niet voldoende als de materiële drempels blijven bestaan.