Domein B: Wijsbegeerte en levensbeschouwing
Domein B: Wijsbegeerte en levensbeschouwing draait om kennis, werkelijkheid en de mens. Je moet posities van denkers kunnen uitleggen en toepassen op vragen als: kun je zeker weten? Is de wil vrij? Wat maakt jou tot dezelfde persoon? Wat is de verhouding tussen lichaam en geest?
Kernbegrippen
- Rationalisme (Descartes): kennis via de rede; methodische twijfel; 'cogito ergo sum'; aangeboren ideeën.
- Empirisme (Hume): alle kennis uit zintuiglijke ervaring; causaliteit is gewoonte, geen logische noodzaak.
- Kant: synthetisch a priori; wij kennen alleen de fenomenale wereld, niet het ding op zich (noumenon).
- Waarheidstheorieën: correspondentie (uitspraak klopt met feiten), coherentie (past in samenhangend systeem), pragmatisch (werkt in de praktijk).
- Vrije wil: determinisme (alles is veroorzaakt), indeterminisme, compatibilisme (vrijheid is verenigbaar met determinisme).
- Lichaam-geest: dualisme (Descartes) tegenover monisme/materialisme.
- Persoonlijke identiteit: Locke (geheugen en continuïteit van bewustzijn); kritiek: het geheugen is selectief.
- Levensbeschouwing: godsbewijzen (ontologisch, kosmologisch, teleologisch) en het probleem van het kwaad.
Uitgewerkt voorbeeld
Stelling: 'Ik weet dat ik vrij ben, want ik voel dat ik had kunnen kiezen.' Stap 1: dit is een beroep op introspectie. Stap 2: de claim is een kennisclaim ('ik weet'). Stap 3: een gevoel van vrijheid is een ervaring, geen bewijs dat determinisme onwaar is. Stap 4: een compatibilist zegt: je bent vrij als je handelt zonder dwang, ook al is je keuze veroorzaakt. Stap 5: een harde determinist zegt: het gevoel is een illusie. Conclusie: de stelling verwart subjectieve zekerheid met objectieve rechtvaardiging.
Valkuilen
- Denken dat Descartes' twijfel het eindpunt is; het is een methode om zekerheid te vinden.
- Hume lezen als 'causaliteit bestaat niet'; hij zegt dat we causaliteit als gewoonte verwachten.
- Kant verwijten dat hij de werkelijkheid onkenbaar noemt; hij zegt dat wij haar alleen onder onze categorieën kennen.
- 'Ik voel het' als sluitend bewijs accepteren.