Domein C: Ethiek en sociale en politieke filosofie
Domein C: Ethiek en sociale en politieke filosofie toetst theorieën over goed handelen en de rechtvaardige inrichting van de samenleving. Je moet ethische stromingen kunnen onderscheiden, toepassen op dilemma's en politieke begrippen als vrijheid, gelijkheid en macht kunnen analyseren.
Kernbegrippen
- Utilisme (Mill): maximaliseer het totale geluk; handeling versus regel; kritiek: minderheden en rechten.
- Deontologie (Kant): plicht en categorische imperatief; handel alleen volgens een maxime die universeel wet kan worden; een mens nooit louter als middel.
- Deugdethiek (Aristoteles): karakter en eudaimonia; deugd als midden tussen extremen.
- Zorgethiek: relationele verantwoordelijkheid en afhankelijkheid.
- Sociaal contract: Hobbes (veiligheid, sterke soeverein), Locke (natuurlijke rechten, recht op verzet), Rousseau (algemene wil).
- Rawls: sluier van onwetendheid; verschilbeginsel; rechtvaardigheid als billijkheid.
- Vrijheid: negatief (afwezigheid van dwang) en positief (vermogen tot zelfbepaling).
Uitgewerkt voorbeeld
Casus: één orgaandonor kan vijf patiënten redden, maar daarvoor moet één gezonde persoon worden opgeofferd. Stap 1: de utilist redeneert: vijf levens > één leven, dus het offer brengt maximaal geluk. Stap 2: de Kantiaan redeneert: de persoon wordt louter als middel gebruikt; dat schendt de menselijke waardigheid, dus niet toegestaan. Stap 3: een regel-utilist kan juist zeggen dat een samenleving waarin mensen worden opgeofferd op lange termijn minder geluk oplevert. Stap 4: conclusie: de theorieën verschillen niet alleen in uitkomst, maar ook in wat ze als moreel relevant beschouwen (gevolgen versus plicht en waardigheid).
Valkuilen
- Utilisme verwarren met egoïsme: het gaat om totaal geluk, niet alleen om eigen geluk.
- Kant lezen als 'de gulden regel'; de categorische imperatief toetst maximes, niet alleen wederkerigheid.
- Rawls' sluier zien als 'iedereen gelijk maken'; ongelijkheden zijn alleen toegestaan als ze de minst bedeelden helpen.
- 'Vrijheid' gebruiken zonder het onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid.