Domein D: Wijsgerige stromingen en denkers in historisch perspectief
Domein D: Wijsgerige stromingen en denkers in historisch perspectief vraagt om een overzicht: hoe denken filosofen in hun tijd, en hoe beïnvloeden ze elkaar? Je moet stromingen kunnen plaatsen en een denker kunnen verbinden met een kernbegrip.
Kernbegrippen
- Presocraten: zoeken een natuurprincipe (Thales: water; Heraclitus: alles stroomt; Parmenides: het zijn is onveranderlijk).
- Socrates: maieutiek; 'kennis is deugd'; geen geschriften, kennen we via Plato.
- Plato: ideeënleer, grotallegorie, driedeling van de ziel; rationalistisch.
- Aristoteles: vorm en materie, teleologie, deugdethiek; empirischer.
- Middeleeuwen: Augustinus (geloof en rede), Thomas van Aquino (synthese van Aristoteles en christendom).
- Moderne tijd: Descartes (rationalisme), Hume (empirisme), Kant (synthese; Copernicaanse wending).
- 19e-20e eeuw: Hegel (dialectiek), Marx (vervreemding, klassenstrijd), Nietzsche (nihilisme, genealogie van de moraal), Sartre (existentialisme: existentie vóór essentie), Foucault (macht en kennis).
- Postmodernisme (Lyotard): wantrouwen tegen grote verhalen.
Uitgewerkt voorbeeld
Vraag: leg uit hoe Plato's grotallegorie past bij zijn ideeënleer. Stap 1: de gevangenen zien schaduwen en denken dat dat de werkelijkheid is: symbool voor de zintuiglijke wereld. Stap 2: de weg naar buiten staat voor filosofische opvoeding. Stap 3: de zon staat voor de idee van het goede; buiten de grot zie je de ware werkelijkheid: de ideeën. Stap 4: conclusie: de allegorie laat zien dat echte kennis niet uit ervaring komt, maar uit de rede en het schouwen van ideeën. Zo past zij bij Plato's rationalisme.
Valkuilen
- Socrates en Plato laten samenvallen: Socrates schreef niets; Plato gebruikt hem als personage.
- Nietzsche als 'immoralist' wegzetten: hij bekritiseert bestaande moraal en zoekt nieuwe waarden.
- Marx alleen als econoom lezen; zijn filosofie gaat ook over vervreemding en bewustzijn.
- 'Postmodern' als synoniem voor 'alles is relatief' gebruiken.