পদ্যৰ ৰস আৰু অলংকাৰ - ‘ৰূপ’ শব্দই ৰূপক নহয়
আপুনি শ্ৰেণী নৱমৰ অসমীয়া পদ্য বিভাগৰ শিক্ষক। আজিৰ পাঠত এখন চাৰি-শাৰীৰ পদ পঢ়াই লগে লগে এটা ২ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন দিলে-‘পদটোত থকা ৰস আৰু অলংকাৰ নিৰ্ণয় কৰা।’ শ্ৰেণীত ৩০জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছে। উত্তৰত ১১জনে ‘ৰূপক অলংকাৰ’, ৭জনে ‘উপমা’, ৬জনে ‘কৰুণ ৰস’, ৯জনে ‘শান্ত ৰস’, বাকী ৪জনে ‘শৃংগাৰ ৰস’ লিখিলে। ফলকত ‘ৰূপ’ শব্দটো দেখিয়েই বহুতে ৰূপক বুলি ভাবিছে। পাঠ্যৰ শাৰীবোৰ এইদৰে আছিল: ‘জোনাক নিশা জিলমিলাই / বালিৰ বুকুত ৰূপৰ ৰেখা, / শীতল বতাহে কুলু কুলু গায় / শেৱালি ফুলৰ গোন্ধ লৈ।’ যোগাত্মক পৰীক্ষাৰ আগতে আপুনি এই উত্তৰবোৰৰ ওপৰত লিখিত সিদ্ধান্ত লৈ এখন চমু শিকনী-পত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে, যাতে পৰৱৰ্তী সময়ত একেই ভুলৰ পুনৰাবৃত্তি নহয়।
1. ‘ৰূপক’ আৰু ‘উপমা’ৰ মাজৰ বিবাদ এটা পৰীক্ষাযোগ্য নিয়মেৰে মীমাংসা কৰক।
Read the worked answer
পদৰ প্ৰকৃত অলংকাৰ উপমা। ‘বালিৰ বুকুত ৰূপৰ ৰেখা’-ইয়াত উপমেয় (বালিৰ ৰেখা) আৰু উপমান (ৰূপ) সুকীয়া হৈ আছে; মাজত তুলনা-বাচক ‘ৰূপৰ’ আছে (দৰে, নিচিনা, সদৃশ, পৰি আদিৰ দৰে)।
‘দৰে/ৰূপৰ’ থকালৈ ৰূপক কেতিয়াও নহয়-ৰূপকত উপমেয় আৰু উপমান একাকাৰ হৈ যায়: ‘বালিয়েই ৰূপ’ বা ‘ৰূপ-বালি’।
পৰীক্ষাযোগ্য নিয়ম (শিকনীত লিখিব): ১. তুলনা-বাচক শব্দ বিচাৰা। ২. সেই শব্দ মচি চোৱা-অৰ্থ টুটিলে উপমা, নাটুটিলে ৰূপক।
১১জনক নম্বৰ: ০, কিন্তু মৌখিকভাৱে ক’ব-‘শব্দটো নহয়, সংযোগটো চোৱা।’ ৭জনক ১ নম্বৰ (অলংকাৰ শুদ্ধ), কিন্তু ৰস ভুলৰ বাবে মুঠতে ১।
2. ৬জনৰ ‘কৰুণ’ আৰু ৪জনৰ ‘শৃংগাৰ’ উত্তৰৰ ওপৰত আপুনি কেনে সিদ্ধান্ত ল’ব, আৰু গ্ৰহণযোগ্য উত্তৰৰ তালিকা কেনেকুৱা হ’ব?
Read the worked answer
গ্ৰহণযোগ্য: শান্ত ৰস (৯জন)-পদটোত প্ৰকৃতিৰ শীতল, নিৰ্মল সৌন্দৰ্য্য; হৰ্ষ-শোক-উত্তেজনাৰ অভাৱ; স্থায়ী ভাব শম/নিবৃতি। পূৰ্ণ নম্বৰ।
অগ্ৰহণযোগ্য:
- কৰুণ (৬জন): কৰুণ ৰসৰ বাবে ইষ্ট-বিয়োগ, শোক বা বিয়োগবেদনা লাগে। ৰাতি, শীতলতা শব্দই বিষাদৰ আভাস দিলেও পদত কোনো হেৰুওৱা বস্তু বা বিলাপ নাই-মাত্ৰ অনুমানত ৰস নহয়। ০।
- শৃংগাৰ (৪জন): শৃংগাৰত নায়ক-নায়িকা বা ৰতি-ভাব লাগে; ইয়াত প্ৰকৃতি-বৰ্ণনা মাথোঁ। ০।
শিক্ষণীয়: ৰস নিৰ্ণয়ত ‘কি অনুভূতি প্ৰধান?’ নহয়-‘কোনটো স্থায়ী ভাব বাৰম্বাৰ জাগি আছে?’ সোধা। শিকনীত এখন সৰু তালিকা দিয়ক: শান্ত = প্ৰশান্তি, কৰুণ = শোক, শৃংগাৰ = প্ৰেম, বীৰ = সাহ।
3. নাম লিখিয়েই উত্তৰ দিব পৰা সমস্যা আঁতৰাবলৈ ২ নম্বৰৰ প্ৰশ্নটো কেনেকৈ সলনি কৰিব? এটা নতুন প্ৰশ্ন আৰু তাৰ আৰ্হি উত্তৰ দিয়ক।
Read the worked answer
নতুন প্ৰশ্ন: ‘পদটোত ব্যৱহৃত অলংকাৰটোৰ নাম লিখা আৰু কোনটো শব্দই সেই অলংকাৰৰ সংকেত দিছে দেখুওৱা। সেই শব্দটো আঁতৰালে অলংকাৰটো কি হ’ব?’
আৰ্হি উত্তৰ: অলংকাৰ-উপমা (১ নম্বৰ); সংকেত-শব্দ-‘ৰূপৰ’ (০.৫); ‘ৰূপৰ’ আঁতৰালে বালি আৰু ৰূপ একাকাৰ হ’ব-‘বালিয়েই ৰূপ’-তেতিয়া ৰূপক (০.৫)।
কিয় ভাল: এনে প্ৰশ্নই তিনিটা স্তৰ জোৰে-চিনাক্তকৰণ, প্ৰমাণ দিয়া, আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ফল অনুমান কৰা। ছাত্ৰই কেৱল ‘ৰূপ’ শব্দ দেখি লিখি পেলোৱাৰ সুবিধা নাথাকে।
সময়: ইয়াক ২ নম্বৰতে ৰাখিব, কিন্তু শিকনীত ৩০ ছেকেণ্ডৰ বাবে এখন নমুনা উত্তৰ লিখি দিয়ক-কৰrect উত্তৰৰ আৰ্হি সদায় আগত দেখাুওৱা।