পদ্য: ৰস, অলংকাৰ আৰু ভাৱ-বিশ্লেষণ
পদ্য অংশত কবিতাৰ মূল ভাৱ, কবিৰ পটভূমি, ৰস, অলংকাৰ, প্ৰতীক আৰু শব্দ-চয়নৰ প্ৰশ্ন আহে। উত্তৰ দিওঁতে কবিতাৰ শাৰীৰ অৰ্থৰ পৰা যুক্তি দেখুৱাব লাগে।
ৰস চিনিবলৈ
- শান্ত ৰস: ধৈৰ্য, তত্ত্ব, ঈশ্বৰ-চিন্তা, বৰগীতৰ দাস্য-ভাৱ।
- কৰুণ ৰস: বিয়োগ, দুখ, সহানুভূতি।
- ৱীৰ ৰস: সাহ, প্ৰতিজ্ঞা, যুদ্ধ।
- শৃঙ্গাৰ ৰস: প্ৰেম, ৰূপ-বৰ্ণনা; হাস্য, ৰৌদ্ৰ, ভয়ানক, বীভৎস, অদ্ভুত ৰসো চিনিব।
অলংকাৰৰ চিনাকি
উপমাত দুটা ভিন্ন বস্তুৰ সাদৃশ্য ‘দৰে/পৰি’ৰে দেখুৱায়; ৰূপকত এটাক আনটো বুলি কোৱা হয়; উৎপ্ৰেক্ষাত কল্পনাৰে সম্ভাৱনা দিয়া হয়; অনুপ্ৰাসত একে ধ্বনি বা ব্যঞ্জনৰ পুনৰাবৃত্তি হয়; শ্লেষত একেটা শব্দই দুই অৰ্থ দিয়ে।
কৰা-দেখুওৱা উদাহৰণ
‘তোমাৰ চকু দুটা নীলা পদুম’-ইয়াত চকুক পদুম বুলি কোৱা হৈছে, গতিকে ই ৰূপক। যদি ‘তোমাৰ চকু দুটা পদুমৰ দৰে’ লিখা হয়, তেন্তে সেয়া উপমা হয়; কাৰণ ‘দৰে’ শব্দই দুটা ভিন্ন বস্তুৰ তুলনা কৰিছে। ৰস নিৰ্ণয় কৰোঁতে কবিতাৰ প্ৰধান ভাৱ চাব লাগে; এটা শাৰীত ৰোমান্টিক প্ৰতীক থাকিলেই গোটেই কবিতা শৃঙ্গাৰ নহয়।
নম্বৰ কটাৰ ফান্দ
ৰস আৰু অলংকাৰ মিহলোৱা; উপমাক ৰূপক বোলা; কবিৰ নাম বা যুগ ভুল লিখা; ‘কবিতাখন বৰ সুন্দৰ’ৰ দৰে অস্পষ্ট মন্তব্য দিয়া; ৰসৰ নাম লিখি কাৰণ নিদিয়া।